Doanh thu hãng chip Trung Quốc tăng hơn 500%, cổ phiếu nhảy vọt 765% nhờ lệnh cấm của Mỹ

Năm 2019, Chen Tianshi vẫn còn là một cái tên xa lạ trên bản đồ tài sản toàn cầu. Công ty khởi nghiệp chuyên thiết kế chip AI mới ba năm tuổi mà ông đồng sáng lập – Cambricon Technologies – bất ngờ mất đi khách hàng lớn nhất.

Huawei, tập đoàn viễn thông khổng lồ chiếm hơn 95% doanh thu của Cambricon, quyết định tự phát triển chip riêng và gần như chấm dứt hợp tác. Sự rạn nứt này khiến tương lai của Cambricon trở nên mờ mịt.

TỪ BẤP BÊNH ĐẾN CƠ HỘI VÀNG: LÀN SÓNG TRỪNG PHẠT MỸ VÀ BƯỚC NGOẶT CỦA CAMBRICON

Nhưng chính tại thời điểm tưởng như khó khăn nhất, một bước ngoặt bất ngờ xuất hiện. Chính phủ Mỹ đẩy mạnh các biện pháp cấm vận chip tiên tiến đối với Trung Quốc, buộc Bắc Kinh phải thúc đẩy mạnh mẽ tự chủ công nghệ. Lệnh cấm này – tưởng như tạo áp lực – lại vô tình mở ra một “vùng đệm” thị trường khổng lồ cho những doanh nghiệp nội địa như Cambricon.

Được hưởng lợi từ chính sách “ưu tiên hàng nội”, Cambricon nhanh chóng bước vào quỹ đạo tăng trưởng chưa từng có. Trong vòng 24 tháng, giá cổ phiếu Cambricon tăng hơn 765%, đưa tài sản của Chen Tianshi – chủ sở hữu 28% cổ phần – lên 22,5 tỷ USD, theo Bloomberg Billionaires Index. Tốc độ tăng này đã biến ông trở thành một trong những tỷ phú tự thân giàu nhất thế giới ở độ tuổi dưới 40, chỉ sau hai người thừa kế Lukas Walton và Mark Mateschitz.

Hãng tin Bloomberg cho rằng sự trỗi dậy của Chen Tianshi phản ánh xu hướng mới trong lĩnh vực công nghệ Trung Quốc: hình thành tầng lớp tinh hoa công nghệ gắn chặt với nhà nước, được nuôi dưỡng bởi chính sách bảo hộ và định hướng chiến lược. Khi Mỹ siết chặt nguồn cung chip AI cao cấp, Trung Quốc lập tức lấp vào khoảng trống bằng các doanh nghiệp trong nước – và Cambricon trở thành một trong những cái tên nổi bật nhất.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng quá nhanh chóng cũng khiến giới phân tích đặt câu hỏi. Theo chuyên gia Shen Meng từ Chanson & Co., mức tăng doanh thu “bùng nổ” chủ yếu đến từ nền tảng thấp, trong khi định giá hiện tại của Cambricon có thể bị thổi phồng nếu thiếu sự hỗ trợ chính sách mạnh mẽ trong tương lai.

Cổ phiếu Cambricon bắt đầu bay cao vào tháng 8/2024, khi Bắc Kinh khuyến khích cơ quan nhà nước và doanh nghiệp hạn chế sử dụng chip H20 của Nvidia – tạo thêm lợi thế cạnh tranh lớn cho các hãng nội địa.

Trước cơn sốt của nhà đầu tư, Cambricon thậm chí phải lên tiếng cảnh báo về tình trạng đầu cơ, khẳng định hãng vẫn đang chịu ảnh hưởng từ các lệnh trừng phạt của Mỹ và vẫn còn cách xa trình độ dẫn đầu công nghệ.

HÀNH TRÌNH TỪ THẦN ĐỒNG KHOA HỌC ĐẾN “KIẾN TRÚC SƯ” CHIP AI CỦA TRUNG QUỐC

Sự nghiệp của Chen Tianshi là minh chứng điển hình cho hệ thống đào tạo tinh hoa mà Trung Quốc đầu tư cho ngành AI. Sinh năm 1985 tại Nam Xương trong một gia đình trí thức – cha là kỹ sư điện, mẹ là giáo viên lịch sử – ông được phát hiện có năng khiếu đặc biệt từ sớm.

Ông cùng anh trai Chen Yunji được tuyển thẳng vào chương trình bồi dưỡng nhân tài tại Đại học Khoa học & Công nghệ Trung Quốc (USTC) ở Hợp Phì, một trong những cái nôi đào tạo khoa học hàng đầu của Trung Quốc.

Năm 2010, Chen Tianshi lấy bằng tiến sĩ khoa học máy tính và gia nhập Viện Máy tính thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) – cơ quan nghiên cứu chiến lược do nhà nước tài trợ. Cũng tại đây, ông và anh trai đã gây tiếng vang lớn khi công bố loạt nghiên cứu đột phá về bộ tăng tốc AI DianNao vào năm 2014, thu hút chú ý toàn cầu.

Một năm sau, hai anh em phát triển chip xử lý thần kinh lấy cảm hứng từ cấu trúc não bộ cho các tác vụ học sâu. Con chip này được đặt tên Cambricon – gợi nhắc đến “Kỷ Cambria”, biểu tượng cho sự bùng nổ tiến hóa trong lịch sử sinh giới.

Năm 2016, dự án tách ra thành công ty độc lập, với Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc trở thành nhà đầu tư ban đầu.

Cambricon có bước đột phá lớn đầu tiên vào năm 2017 khi Huawei tích hợp công nghệ chip AI của hãng vào dòng điện thoại Mate 10 để tăng cường khả năng chụp ảnh và chơi game. Tuy nhiên, sự hợp tác này chỉ kéo dài hai năm trước khi Huawei tự phát triển chip tương tự.

Sau đó, Cambricon chuyển hướng mạnh sang sản xuất chip AI cho máy chủ đám mây và thiết bị biên – bước đi phù hợp với nhu cầu hạ tầng AI đang bùng nổ trong nước.

Công ty niêm yết trên sàn STAR Market của Thượng Hải năm 2020 nhưng liên tục thua lỗ cho đến quý cuối năm 2024 khi lần đầu ghi nhận lợi nhuận.

Dù vậy, năm 2022 Cambricon phải đối mặt với cú sốc mới khi Bộ Thương mại Mỹ đưa công ty vào danh sách hạn chế, cáo buộc hãng tìm cách tiếp cận công nghệ Mỹ phục vụ hiện đại hóa quân sự. Điều này khiến Cambricon không thể tiếp cận nhiều công nghệ tiên tiến phương Tây.

Nhưng những hạn chế này, một lần nữa, lại phản tác dụng. Khi Mỹ mở rộng kiểm soát, chặn Nvidia và AMD bán chip AI hiệu suất cao cho Trung Quốc, thị trường nội địa lập tức thiếu hụt nguồn cung. Bắc Kinh đáp trả bằng yêu cầu “ưu tiên hàng nội địa”, buộc các doanh nghiệp phải mua chip từ Huawei, Cambricon và các hãng trong nước khác.

Kết quả, doanh thu Cambricon tăng hơn 500% chỉ trong 12 tháng, bất chấp cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

Các nhà phân tích nhận định sự trỗi dậy của Cambricon chủ yếu đến từ nhu cầu cấp bách về hạ tầng AI chứ không phải công nghệ vượt trội. Chip Siyuan 690 sắp ra mắt dù được kỳ vọng nhưng vẫn bị đánh giá là “tụt hậu vài năm” so với sản phẩm tương ứng của Nvidia.

TƯƠNG LAI CỦA CAMBRICON: TỪ “BIỂU TƯỢNG CHÍNH SÁCH” ĐẾN CUỘC ĐUA CÔNG NGHỆ DÀI HƠI

Mặc dù Cambricon đang trở thành “ngôi sao” trong hệ sinh thái bán dẫn nội địa, không ít chuyên gia cảnh báo rằng thành công hiện tại phần lớn dựa vào chính sách bảo hộ hơn là năng lực cạnh tranh thuần túy.

Sunny Cheung, nhà nghiên cứu tại Jamestown Foundation, cho rằng việc trở thành “Nvidia của Trung Quốc” còn quá xa vời. Bởi Nvidia không chỉ mạnh ở phần cứng mà còn sở hữu hệ sinh thái phần mềm CUDA – yếu tố mang tính quyết định trong đào tạo và vận hành mô hình AI. Đây là hệ sinh thái khó có thể sao chép trong thời gian ngắn.

Về phía thị trường, sự kỳ vọng quá mức vào nhu cầu hạ tầng AI cũng có thể khiến cổ phiếu Cambricon đối mặt biến động lớn. Khi mô hình AI tạo sinh được thương mại hóa rộng rãi hơn, nhu cầu chip có thể tăng hoặc giảm tùy thuộc vào mức độ tối ưu hóa hiệu suất.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng thị trường hiện tại vẫn đang tạo ra “cửa sổ vàng” cho những doanh nghiệp như Cambricon. Theo Shuman Ghosemajumder – CEO của startup AI Reken – Trung Quốc và nhiều quốc gia đang chạy đua xây dựng hạ tầng AI, và Cambricon sẽ tiếp tục hưởng lợi trong vài năm tới.

Trong bối cảnh này, Chen Tianshi trở thành hình mẫu mới của thế hệ lãnh đạo công nghệ Trung Quốc: kết hợp nguồn gốc học thuật, được nhà nước hậu thuẫn và trỗi dậy mạnh mẽ nhờ nhu cầu nội địa hóa công nghệ chiến lược. Như trường hợp startup DeepSeek và nhà sáng lập trẻ Liang Wenfeng, hệ sinh thái nghiên cứu – doanh nghiệp – chính sách của Trung Quốc đang tạo ra nhiều bất ngờ cho thế giới.