Luật Chuyển đổi số mở ra cơ chế sandbox cho các sản phẩm, dịch vụ số mới

Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc xây dựng quốc gia số. Ngày 11/12/2025, Luật Chuyển đổi số đã chính thức được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 (Khóa XV), với hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2026. Tại Diễn đàn Chính phủ số gần đây, ông Trần Duy Ninh, Cục trưởng Cục truyền đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, đã nhấn mạnh đây được xem là một dấu mốc có ý nghĩa nền tảng, định hình phương thức vận hành mới của cả hệ thống chính trị, nền kinh tế và xã hội trong nhiều thập kỷ tới.

Theo Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, Luật Chuyển đổi số không chỉ là một đạo luật chuyên ngành về công nghệ, mà là một “đạo luật của phương thức vận hành quốc gia”, phản ánh sự chuyển dịch căn bản trong tư duy quản trị, điều hành và phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.

CHUYỂN ĐỔI SỐ KHÔNG CHỈ LÀ CÂU CHUYỆN CÔNG NGHỆ, MÀ LÀ PHƯƠNG THỨC VẬN HÀNH MỚI CỦA QUỐC GIA

Theo ông Trần Duy Ninh, Luật Chuyển đổi số được thiết kế như một đạo luật khung đặc biệt, đóng vai trò kết nối, tích hợp và dẫn dắt toàn bộ hệ thống pháp luật liên quan đến công nghệ, dữ liệu và hoạt động số. Trước đây, nền tảng pháp lý cho ứng dụng công nghệ thông tin chủ yếu dựa trên Luật Công nghệ thông tin ban hành từ năm 2006. Tuy nhiên, đến nay, khái niệm công nghệ thông tin đã xuất hiện rải rác trong khoảng 40 luật khác nhau, với phạm vi và mức độ điều chỉnh không đồng nhất.

Trong bối cảnh đó, Luật Chuyển đổi số ra đời nhằm thống nhất tư duy và khuôn khổ pháp lý, từng bước chuyển tiếp từ giai đoạn ứng dụng công nghệ thông tin sang giai đoạn vận hành số toàn diện. Luật Công nghệ thông tin, theo đó, sẽ dần hoàn thành “sứ mệnh lịch sử”, nhường chỗ cho một cấu trúc pháp lý mới phù hợp với thực tiễn phát triển.

Đáng chú ý, lần đầu tiên, ba trụ cột: chính phủ số, kinh tế số và xã hội số được đặt trong cùng một khuôn khổ pháp lý thống nhất. “Cách tiếp cận này thể hiện rõ tư duy quản trị tổng thể quốc gia, dựa trên kiến trúc số, tiêu chuẩn số và tầm nhìn dài hạn, thay vì các chương trình rời rạc như trước”, ông Trần Duy Ninh nói.

Một trong những tư tưởng cốt lõi và cũng là điểm mới quan trọng nhất của Luật Chuyển đổi số, theo ông Trần Duy Ninh, là xác định chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là phương thức vận hành mới của toàn bộ quốc gia.

Trong nhiều năm qua, chuyển đổi số thường được hiểu theo nhiều cách khác nhau, chủ yếu xoay quanh việc ứng dụng công nghệ, số hóa quy trình hay triển khai các hệ thống phần mềm. Tuy nhiên, dưới sự chỉ đạo của Bộ Khoa học và Công nghệ, Luật đã chính thức luật hóa cách tiếp cận mới: chuyển đổi số là nền tảng vận hành cho mọi hoạt động của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội.

Cách định nghĩa này có tính bao trùm, tạo ra sự thay đổi sâu sắc về tư duy, đồng thời trở thành nền móng cho việc xây dựng các chính sách, chương trình và mô hình quản trị trong tương lai.

Luật Chuyển đổi số cũng lần đầu tiên đưa vào khái niệm “hệ thống số”, thay cho cách hiểu truyền thống về “hệ thống thông tin”. Theo đó, hệ thống số được xem là bước phát triển nâng cao của hệ thống thông tin, tích hợp các thành phần mới như nền tảng số, trí tuệ nhân tạo, API và các công nghệ hiện đại.

Để bảo đảm tính ổn định và liên tục của hệ thống pháp luật, Luật quy định rõ các điều khoản chuyển tiếp, xác định công nghệ thông tin và hệ thống thông tin là bộ phận cấu thành của hệ thống số. Nhờ đó, các quy định pháp luật hiện hành vẫn tiếp tục có hiệu lực trong phạm vi phù hợp, đồng thời mở ra lộ trình chuyển đổi sang mô hình số trong tương lai.

MỞ RA CƠ CHẾ THỬ NGHIỆM (SANDBOX) CHO CÁC SẢN PHẨM, DỊCH VỤ SỐ MỚI

Một điểm nhấn đáng chú ý khác là việc luật hóa các nguyên tắc thiết kế mở, kiến trúc mở, tái sử dụng và chia sẻ dữ liệu. Đây là những nền tảng quan trọng cho việc xây dựng chính phủ số và cung cấp dịch vụ công trực tuyến chất lượng cao.

Luật quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc khai thác và tái sử dụng dữ liệu đã có, hạn chế tối đa việc yêu cầu người dân, doanh nghiệp phải cung cấp lại những thông tin đã tồn tại trong hệ thống. Thậm chí, trong các nghị định hướng dẫn sắp tới, sẽ có chế tài xử lý đối với cán bộ, công chức nếu vẫn yêu cầu nộp lại giấy tờ không cần thiết.

Quy định này được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển mạnh mẽ trong chất lượng trải nghiệm dịch vụ công, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao niềm tin của người dân đối với chính quyền số.

Luật Chuyển đổi số cũng mở ra cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho các sản phẩm, dịch vụ số mới. Theo đó, ngân sách nhà nước được phép chi trả cho việc thử nghiệm các dự án chưa có tiền lệ trong một thời gian nhất định, trước khi quyết định triển khai chính thức. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Luật Chuyển đổi số quy định Nhà nước bảo đảm nguồn lực chi cho các hoạt động chuyển đổi số hằng năm tối thiểu bằng 1% tổng chi ngân sách nhà nước. Đồng thời, kết hợp với quy định tại Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, tổng nguồn lực ngân sách nhà nước dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đạt tối thiểu 3% tổng chi ngân sách nhà nước.

Một chương riêng trong Luật được dành cho chính phủ số, phản ánh tầm nhìn về mô hình quản trị quốc gia mới. Theo đó, chính phủ số không chỉ là số hóa thủ tục hành chính, mà là hệ thống vận hành dựa trên dữ liệu, hạ tầng số công cộng và các nền tảng dùng chung, triển khai thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Luật xác định rõ nguyên tắc: người dân và doanh nghiệp là trung tâm, dữ liệu là tài nguyên, chia sẻ là mặc định, an toàn và minh bạch là yêu cầu bắt buộc. Dịch vụ công trực tuyến được xác định là phương thức chủ đạo, không còn mang tính bổ trợ như trước.

NĂM 2026 LÀ NĂM BẢN LỀ TRIỂN KHAI LUẬT VÀO THỰC TIỄN

Trong giai đoạn 2026–2030, Việt Nam đặt mục tiêu 100% thủ tục hành chính được cung cấp trực tuyến toàn trình, tỷ lệ sử dụng dịch vụ công trực tuyến đạt tối thiểu 80%, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp đạt 99%, và chỉ số dịch vụ công trực tuyến nằm trong top 50 thế giới.

Theo ông Trần Duy Ninh, Luật Chuyển đổi số đánh dấu bước chuyển quan trọng từ giai đoạn số hóa sang giai đoạn vận hành quốc gia dựa trên dữ liệu và quyết định theo thời gian thực. Năm 2026 được xác định là năm bản lề, đặc biệt quan trọng đối với công tác truyền thông và triển khai Luật vào thực tiễn.

“Đây mới chỉ là điểm khởi đầu cho một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vận hành số ở quy mô quốc gia”, ông Ninh nhấn mạnh, đồng thời kỳ vọng sự đồng hành của doanh nghiệp, truyền thông và toàn xã hội sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia số trong tương lai không xa.