Mô hình win–win–win cho kinh tế dữ liệu Việt Nam

Bên cạnh dư địa tăng trưởng trong không gian vật lý, Việt Nam đang đứng trước một cơ hội phát triển mới mang tính chiến lược: mở rộng không gian số và khai thác nền kinh tế dữ liệu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, quốc gia số chỉ có thể hình thành và vận hành hiệu quả khi được đặt trên nền tảng của niềm tin số, mà cốt lõi là định danh tự chủ và dữ liệu tin cậy.

Phát biểu tại Hội thảo khoa học và Lễ ra mắt Báo cáo thường niên Công nghệ và Kinh tế số Việt Nam – Vietnam Digital Economy Review 2025 với chủ đề “Không gian phát triển mới thúc đẩy kinh tế số”, ông Nguyễn Phú Dũng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Dữ liệu, Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia,  Tổng Giám đốc Công ty cổ phần tập đoàn PILA, cho rằng: “Chúng ta có một không gian có thể mở rộng gần như vô hạn – đó là không gian số”.

DƯ ĐỊA TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ MỚI CỦA VIỆT NAM

Theo ông Dũng, nếu không gian số được mở rộng, nếu năng lực và quy mô của công dân số được nâng cao, đó sẽ là dư địa quan trọng để tăng năng suất lao động, cải thiện GDP bình quân đầu người và tạo ra sự thịnh vượng bền vững. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết để không gian số thực sự trở thành động lực phát triển chính là niềm tin số.

Thực tế cho thấy, Việt Nam đang sở hữu một nguồn tài nguyên dữ liệu khổng lồ. Mỗi người dân đều mang theo thiết bị thông minh, mỗi doanh nghiệp đều vận hành trên nền tảng dữ liệu và hệ thống máy chủ. Nhưng dữ liệu, giống như tiền hay tài nguyên, nếu bị “đóng băng” sẽ trở thành tài sản chết. Chỉ khi được luân chuyển trong một khuôn khổ tin cậy, dữ liệu mới có thể tạo ra giá trị kinh tế.

Trong khi đó, một nghịch lý đang tồn tại là trong khi tất cả đều mong muốn thúc đẩy kinh tế số và kinh tế dữ liệu, thì chính hệ thống dữ liệu lại đang là lực cản. Nguyên nhân nằm ở việc dữ liệu cá nhân và dữ liệu phi cá nhân đang bị trộn lẫn, khiến toàn bộ tập dữ liệu – dù phần lớn không nhạy cảm – cũng không thể khai thác. Khi niềm tin chưa được thiết lập, doanh nghiệp e ngại rủi ro pháp lý, còn người dân lo ngại quyền riêng tư bị xâm phạm. Kết quả là dữ liệu bị tồn đọng, tiềm năng kinh tế số không được giải phóng.

Từ thực tiễn đó, ông Nguyễn Phú Dũng nhấn mạnh một thông điệp xuyên suốt: quốc gia số không thể phát triển nếu thiếu niềm tin số, và niềm tin số chỉ có thể được xây dựng trên nền tảng định danh tự chủ và dữ liệu tin cậy. Khi công dân thực sự làm chủ dữ liệu của mình, khi dữ liệu được phân tách rõ ràng, sử dụng minh bạch và đúng mục đích, không gian số mới có thể trở thành động lực tăng trưởng mới cho Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Phú Dũng, thách thức lớn hiện nay là xung đột mục tiêu giữa việc thúc đẩy luân chuyển dữ liệu để phát triển kinh tế và việc bảo vệ quyền riêng tư – một vấn đề mang tính quyền con người, không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn cầu. Sự suy giảm niềm tin đang diễn ra khi người dùng cảm thấy dữ liệu của mình bị kiểm soát bởi các tổ chức “giữ hộ”, trong khi chủ thể dữ liệu lại không có quyền quyết định. Sự mất cân bằng này không chỉ làm xói mòn niềm tin xã hội mà còn gia tăng rủi ro pháp lý, kìm hãm đổi mới sáng tạo.

MÔ HÌNH “WIN - WIN - WIN” CỦA NỀN KINH TẾ DỮ LIỆU

Để giải bài toán này, ông Nguyễn Phú Dũng đề xuất ba trụ cột giải pháp.

Trụ cột thứ nhất là vai trò của Nhà nước với tư cách là “mỏ neo niềm tin”. Nhà nước không trực tiếp kinh doanh dữ liệu, mà xây dựng đồng thời khung pháp lý và khung công nghệ tương thích để luật pháp có thể được thực thi hiệu quả. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các quốc gia châu Âu luôn song hành giữa chính sách và tiêu chuẩn công nghệ khi ban hành quy định mới – điều Việt Nam cần học hỏi.

Trụ cột thứ hai là tái cấu trúc dữ liệu theo hướng phân tách triệt để dữ liệu cá nhân và dữ liệu phi cá nhân. Về mặt công nghệ, điều này hoàn toàn khả thi. Dữ liệu cá nhân có thể được mã hóa và quản lý bởi chính chủ thể dữ liệu, trong khi dữ liệu phi cá nhân sau khi được ẩn danh có thể phục vụ thống kê, phân tích, đào tạo AI và phát triển các mô hình kinh tế dữ liệu.

Hai loại dữ liệu này được kết nối thông qua công nghệ định danh phi tập trung và quản trị danh tính tự chủ – một chuẩn công nghệ toàn cầu đã được hình thành từ năm 2021. Theo đó, mọi hoạt động sử dụng dữ liệu cá nhân đều phải có sự đồng thuận của chủ thể dữ liệu.

Trụ cột thứ ba là trao quyền thực sự cho công dân số. Mỗi người giữ “chìa khóa” dữ liệu của mình ngay trên thiết bị cá nhân, với quyền kiểm soát phạm vi, thời gian và mục đích chia sẻ. Mọi giao dịch dữ liệu đều được ghi nhận, tạo nhật ký kiểm toán để cơ quan quản lý giám sát và bảo đảm tuân thủ pháp luật.

Theo ông Nguyễn Phú Dũng, mô hình này đã được thí điểm trong môi trường thực tế với sự tham gia của các nhà mạng lớn và một số ngân hàng. Dự kiến ngay trong năm 2026, hệ sinh thái kinh tế dữ liệu dựa trên nền tảng này sẽ bắt đầu vận hành ở quy mô rộng hơn tại Việt Nam. Đây là mô hình “win – win – win”, trong đó Nhà nước nâng cao năng lực quản lý, doanh nghiệp khai thác dữ liệu hợp pháp và an toàn, còn công dân được trao quyền kiểm soát dữ liệu của chính mình.

ĐIỀU KIỆN THEN CHỐT ĐỂ KINH TẾ SỐ ĐÓNG GÓP NGÀY CÀNG THỰC CHẤT VÀO GDP

Đánh giá về nền kinh tế số, GS. Hoàng Văn Cường, Đại biểu Quốc hội khóa XV, Thành viên Hội đồng Viện Công nghệ và Kinh tế số, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng dù kinh tế số Việt Nam đang tăng trưởng khoảng 17% mỗi năm, thuộc nhóm cao trong khu vực, nhưng câu hỏi then chốt là giá trị gia tăng thực sự được giữ lại trong nền kinh tế nội địa là bao nhiêu.

Theo GS. Hoàng Văn Cường, việc đánh giá đúng đóng góp của kinh tế số vào GDP là vấn đề cấp thiết, đòi hỏi tiếp tục nghiên cứu và có các giải pháp chính sách phù hợp. Ông nhấn mạnh vai trò nền tảng của việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia, hạ tầng dữ liệu dùng chung cho các lĩnh vực trọng yếu như y tế, kinh doanh, tài chính… nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, tối ưu phân bổ nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Bên cạnh đó, chuẩn hóa dữ liệu, hoàn thiện phương pháp đo lường và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được xác định là những điều kiện then chốt để kinh tế số đóng góp ngày càng thực chất vào GDP.

Trong bối cảnh Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương liên quan đến fintech, tài sản số và trung tâm tài chính quốc tế, GS. Hoàng Văn Cường cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược và không gian phát triển phù hợp cho tài chính số, đồng thời gia tăng tỷ lệ đầu tư cho fintech để tạo động lực tăng trưởng mới.

Ông Nguyễn Phú Dũng cũng cho rằng nền kinh tế dữ liệu là động lực tăng trưởng lớn nhất của Việt Nam. Tuy nhiên, hạ tầng dữ liệu hiện nay được xây dựng trên một nền tảng mong manh. "Nếu không có một kiến trúc quốc gia mới, Việt Nam không thể khai thác nền kinh tế dữ liệu một cách an toàn và bền vững", chuyên gia nhấn mạnh.