Từ luật đến thị trường: Cách Việt Nam thúc đẩy AI lan tỏa trong nền kinh tế

Theo ông Hồ Đức Thắng, Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, song song với tốc độ phát triển và mức độ phổ cập rất nhanh của AI, thế giới cũng đang chứng kiến những hiểm họa không hề nhỏ mà AI mang lại.

Tại Việt Nam, tình trạng lừa đảo liên quan đến AI như video giả mạo, nội dung được tạo ra bằng AI để lừa đảo, đang gây những nghi ngại với công nghệ này. Chính vì vậy, ông Hồ Đức Thắng cho biết trong quá trình xây dựng Luật AI, các đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm tới câu hỏi làm thế nào để hạn chế hành vi giả mạo, ẩn danh, nhất là các nội dung video do AI tạo ra phục vụ cho mục đích lừa đảo.

THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN AI THAY VÌ SIẾT CHẶT QUẢN LÝ RỦI RO

“Thực tế này cho thấy một nghịch lý rất rõ ràng. Một mặt, người Việt Nam rất yêu AI và sử dụng AI ở quy mô lớn, từ cơ quan nhà nước, doanh nghiệp cho tới người dân. Nhưng mặt khác, xã hội cũng có những lo ngại rất lớn về các rủi ro mà AI có thể gây ra. Thậm chí, không dễ để khẳng định đâu là chiều hướng mạnh hơn: sự hào hứng đón nhận hay nỗi lo ngại về rủi ro. Tất cả những điều đó tạo nên một bối cảnh đặc biệt cho việc xây dựng chính sách và pháp luật về AI tại Việt Nam”, ông Hồ Đức Thắng cho biết tại Hội thảo “Hoàn thiện chính sách và khuôn khổ pháp lý cho phát triển công nghệ số ở Việt Nam” do Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) tổ chức vừa qua.

Ông cho biết xuất phát từ thực tiễn đó, Luật AI của Việt Nam đã được xây dựng dựa trên một số nguyên tắc tiếp cận tương đối rõ ràng. Và điều quan trọng, mục tiêu cốt lõi của việc làm luật là hài hòa giữa quản trị rủi ro và thúc đẩy phát triển, trong đó trọng tâm được đặt nhiều hơn vào việc thúc đẩy phát triển AI thay vì siết chặt quản lý rủi ro.

“Trong quá trình xây dựng luật, chúng tôi đã nghiên cứu rất kỹ kinh nghiệm của Nhật Bản, châu Âu và Hàn Quốc. Qua đó, có thể thấy rằng mỗi quốc gia lựa chọn một cách tiếp cận khác nhau. Có quốc gia không ban hành luật cứng mà chỉ sử dụng các công cụ luật mềm, như trường hợp Australia. Có quốc gia như Nhật Bản thì ban hành luật chủ yếu nhằm thúc đẩy phát triển, gần như không đặt nặng yếu tố quản lý”, ông Thắng cho biết.

“Song một nguyên tắc xuyên suốt trong Luật AI là AI phải luôn nằm dưới sự kiểm soát của con người. Điều đó có nghĩa là các quyết định trọng yếu phải do con người đưa ra. Khi có sự cố xảy ra, phải có một con người cụ thể chịu trách nhiệm. Không thể đổ lỗi cho AI”.

Theo ông, AI là một công nghệ có tầm quan trọng rất lớn và tiềm ẩn những vấn đề đạo đức sâu rộng, tác động trực tiếp đến con người và xã hội. Chính vì vậy, khi thiết kế luật, các chuyên gia đã tính toán theo hướng phân biệt rõ vai trò và mức độ trách nhiệm giữa các chủ thể khác nhau.

Chẳng hạn, đối với các cơ quan nhà nước, yêu cầu đặt ra là mức độ tuân thủ phải cao hơn và mang tính nêu gương. Với những hệ thống AI quan trọng của nhà nước, việc tuân thủ khung đạo đức không còn dừng ở mức khuyến nghị, mà là nghĩa vụ bắt buộc.

Ngược lại, đối với cộng đồng doanh nghiệp, các viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo, việc áp dụng khung đạo đức AI được đặt ở mức khuyến nghị. “Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tế rằng mỗi ngành, mỗi lĩnh vực có những đặc thù riêng, với những yêu cầu đạo đức khác nhau. Vì vậy, chúng tôi sử dụng khái niệm “khung đạo đức” nhằm đưa ra các nguyên tắc cốt lõi, còn việc cụ thể hóa sẽ được trao quyền cho từng ngành, từng lĩnh vực triển khai phù hợp với thực tiễn”.

SẼ TỔ CHỨC BÀI THI DÀNH CHO CÁC MÔ HÌNH NGÔN NGỮ LỚN PHỔ DỤNG

Về cách thức triển khai khung đạo đức này trong thực tế, Việt Nam đang hướng tới một cách tiếp cận khá đặc biệt, xuất phát từ việc AI là công nghệ rất gần với con người. Do đó, nhiều biện pháp vốn được sử dụng để đánh giá con người sẽ được áp dụng tương tự để đánh giá AI. Chẳng hạn, để xác định một con người có đạo đức, có văn hóa Việt Nam hay để đánh giá trình độ của một kỹ sư, chúng ta đều dựa vào các kỳ thi, các bài kiểm tra, từ thi cử phổ thông cho tới thi đại học và các chứng chỉ chuyên môn. Tất cả đều là những công cụ đánh giá con người một cách có hệ thống.

AI cũng tương tự như vậy. AI có khả năng làm bài kiểm tra, làm bài thi theo cách rất giống con người. Vì thế, hướng đi trước mắt của chúng tôi là xây dựng các bộ tiêu chí và các bài đánh giá AI, nhưng theo khẩu vị, chuẩn mực và phong cách của người Việt Nam. Điểm đáng chú ý là các bài thi này không chỉ dành cho AI, mà con người cũng hoàn toàn có thể tham gia làm cùng một bộ đề. Nói cách khác, AI sẽ “thi như người”.

Trong thời gian tới, Việt Nam dự kiến sẽ tổ chức bài thi đầu tiên dành cho các mô hình ngôn ngữ lớn phổ dụng. Chúng tôi đã chuẩn bị một ngân hàng câu hỏi gồm khoảng 17.000 đến gần 18.000 câu hỏi, bao phủ khoảng 50 lĩnh vực khác nhau, trong đó có 8 lĩnh vực trọng yếu. Các doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo triển khai mô hình ngôn ngữ lớn sẽ được yêu cầu tham gia kỳ thi này, với cách thức tương tự như một kỳ thi đại học trước đây. Kết quả sẽ được chấm điểm công khai, minh bạch.

Nếu một hệ thống AI vượt qua được bài kiểm tra về văn hóa Việt Nam, vượt qua được bài kiểm tra về đạo đức theo chuẩn mực Việt Nam, thì có thể coi đó là một hệ thống AI có đạo đức tại Việt Nam. Chúng tôi không đặt nặng câu chuyện công nghệ lõi của AI đó đến từ Mỹ hay Trung Quốc. Điều quan trọng nhất là đầu ra của hệ thống có đáp ứng được các tiêu chuẩn đạo đức của Việt Nam hay không. Nếu đáp ứng được, đó sẽ là một AI tốt và sẽ được khuyến khích, thúc đẩy sử dụng rộng rãi tại Việt Nam.

LUẬT AI CỦA VIỆT NAM ĐÃ ĐẶT NỀN MÓNG CHO VIỆC HÌNH THÀNH QUỸ PHÁT TRIỂN AI

Chuyên gia cho biết bên cạnh quản lý rủi ro, phần lớn nội dung còn lại của Luật tập trung vào thúc đẩy phát triển AI. Chẳng hạn, Luật cho phép AI được hưởng mức ưu đãi cao nhất trong các khung pháp lý hiện hành như Luật công nghệ cao, Luật chuyển đổi số, Luật công nghiệp công nghệ số.

“Nói cách khác, ở bất kỳ luật nào có ưu đãi dành cho AI, thì AI đều được hưởng ở mức cao nhất. Chúng tôi cũng thúc đẩy mạnh mẽ cơ chế sandbox, bởi AI là công nghệ mới. Việc tham gia sandbox giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường, đồng thời trong quá trình đó còn có thể nhận được sự hỗ trợ, đầu tư từ phía nhà nước”, ông nói.

Đáng chú ý, Luật AI của Việt Nam đã đặt nền móng cho việc hình thành Quỹ phát triển AI. Quỹ không chỉ hỗ trợ giai đoạn nghiên cứu và phát triển sản phẩm, mà còn hướng tới thúc đẩy thị trường. Một ví dụ là việc triển khai các chương trình như AI Voucher. Những voucher này có thể được cấp cho doanh nghiệp vừa và nhỏ để họ được sử dụng miễn phí hạ tầng tính toán hoặc các công cụ AI.