Vì sao chiếm 37% nhân lực STEM, phụ nữ Việt vẫn vắng bóng ở các vị trí lãnh đạo công nghệ?

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy nhanh hoàn thiện thể chế để đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời kỳ mới, cùng với việc thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như các động lực chiến lược, yêu cầu tăng cường sự tham gia của phụ nữ trong lãnh đạo và quản lý nhà nước trở nên ngày càng rõ nét. Việc nâng cao vị thế của phụ nữ trong quản trị công ở những lĩnh vực then chốt này không chỉ gắn với mục tiêu bình đẳng giới, mà còn là một điều kiện quan trọng để thúc đẩy quản trị bao trùm, đóng góp trực tiếp vào phát triển bền vững ở cả cấp quốc gia và địa phương.

Những bằng chứng trong nước và quốc tế cho thấy sự đa dạng về giới trong lãnh đạo và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo không chỉ góp phần thúc đẩy công bằng xã hội, mà còn nâng cao chất lượng hoạch định và hiệu quả thực thi chính sách. Tuy nhiên, tại Việt Nam, tỉ lệ phụ nữ tham gia vào lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đặc biệt ở các vị trí lãnh đạo và quản lý nhà nước, vẫn còn thấp hơn so với tiềm năng hiện có.

TỶ LỆ PHỤ NỮ VIỆT NAM THAM GIA NHÂN LỰC STEM CAO HƠN TRUNG BÌNH TOÀN CẦU

Theo Báo cáo nghiên cứu thảo luận chính sách về Quản trị và Tham gia “Nâng cao vị thế của phụ nữ trong lãnh đạo và quản lý nhà nước về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong khu vực công tại Việt Nam”, do Trung tâm Ứng dụng Khoa học và Khởi nghiệp và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam phối hợp thực hiện năm 2025, tỉ lệ nữ tốt nghiệp các ngành khoa học, kỹ thuật và công nghệ (STEM) đạt khoảng 36,5%, và phụ nữ chiếm gần 37% lực lượng lao động trong các lĩnh vực này - cao hơn mức trung bình toàn cầu (28,2%). Tuy nhiên, phần lớn phụ nữ vẫn tập trung ở các vị trí hỗ trợ như thử nghiệm, marketing, hành chính hoặc nhân sự, thay vì tham gia vào các vai trò kỹ thuật chuyên sâu hoặc quản lý.

Theo bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú của United Nations Development Programme (Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc) tại Việt Nam, phụ nữ Việt Nam có nền tảng năng lực vững chắc trong các lĩnh vực AI, dữ liệu và chuyển đổi số. Tỷ lệ nữ tham gia giáo dục STEM và lực lượng lao động trong lĩnh vực khoa học – công nghệ vào khoảng 37%, cao hơn mức trung bình toàn cầu. Điều này cho thấy năng lực chuyên môn của phụ nữ Việt Nam trong các ngành công nghệ là rất đáng ghi nhận.

Trong khu vực công, phụ nữ ngày càng hiện diện nhiều hơn ở các vị trí kỹ thuật và quản lý cấp trung, tham gia hỗ trợ cung ứng dịch vụ công trực tuyến, khai thác dữ liệu và cải cách hành chính. Đây là “nguồn dự trữ” quan trọng cho đội ngũ lãnh đạo trong tương lai.

Tuy nhiên, bà Ramla Khalidi cho biết các nghiên cứu cũng chỉ ra hiện đang có những rào cản nhất định khiến phụ nữ khó tiến lên các vị trí lãnh đạo cấp cao và ra quyết định trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. “Điều này có nghĩa là tiềm năng của phụ nữ chưa được phát huy đầy đủ do những rào cản mang tính cấu trúc, hơn là do hạn chế về sẵn có năng lực”, bà bà Ramla Khalidi nói.

"Thực tế cho thấy ở những nơi có chính sách tạo điều kiện và cam kết thể chế rõ ràng, phụ nữ đã và đang chứng minh được năng lực lãnh đạo hiệu quả trong các lĩnh vực chuyên môn và công nghệ. Điều này khẳng định rằng cơ hội và hệ thống hỗ trợ đóng vai trò quyết định.

Phụ nữ Việt Nam có nền tảng năng lực vững chắc trong các lĩnh vực AI, dữ liệu và chuyển đổi số. Tỷ lệ nữ tham gia giáo dục STEM và lực lượng lao động trong lĩnh vực khoa học – công nghệ vào khoảng 37%, cao hơn mức trung bình toàn cầu. Điều này cho thấy năng lực chuyên môn của phụ nữ Việt Nam trong các ngành công nghệ là rất đáng ghi nhận".

Trong nghiên cứu khoa học, phụ nữ chiếm 39% trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên và 35% trong STEM, thấp hơn đáng kể so với Y - Dược (59,7%), Nông nghiệp (45,2%), Khoa học xã hội (48,6%) và nhân văn (45,7%). Tỉ lệ nữ làm chủ nhiệm đề tài trong lĩnh vực STEM chỉ đạt 26,6%, so với 49,3% ở các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Về sở hữu trí tuệ, trong giai đoạn từ 2011 - 2022, tỉ lệ nữ được cấp bằng sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp và giống cây trồng chỉ dao động từ 13 - 20%, thấp hơn đáng kể so với nam giới.

Mức độ tham gia còn hạn chế của phụ nữ trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số có mối liên hệ trực tiếp với sự hiện diện của họ trong các vị trí lãnh đạo và quản lý nhà nước trong những lĩnh vực này. Nhân lực nữ trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xem là nguồn tiềm năng cho các vị trí lãnh đạo, và khi phụ nữ tham gia vào hoạch định và điều hành chính sách, chính sách có xu hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sự phát triển của lực lượng nữ thông qua thiết kế cơ chế hỗ trợ, phân bổ nguồn lực và thúc đẩy môi trường làm việc hòa nhập.

6 KHUYẾN NGHỊ GỠ “NÚT THẮT” ĐỂ PHỤ NỮ BỨT PHÁ TRONG LÃNH ĐẠO KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ

Theo báo cáo, vai trò lãnh đạo và quản lý nhà nước của phụ nữ trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số hiện chưa tương xứng với tiềm năng. Nguyên nhân đến từ khung chính sách còn trong quá trình hoàn thiện, định kiến xã hội về vai trò phụ nữ trong ngành công nghệ và sự thiếu vắng các cơ chế hỗ trợ mang tính hệ thống. Để thực hiện hiệu quả định hướng theo Nghị quyết số 57-NQ/TW và tận dụng cơ hội từ giai đoạn chuyển đổi hiện nay, nghiên cứu đề xuất sáu nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp luật và chính sách nhằm thúc đẩy nữ lãnh đạo trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số khu vực công; lồng ghép giới trong các văn bản phát triển ngành, đồng thời thí điểm cơ chế hạn ngạch hoặc tỷ lệ tối thiểu nữ giới trong hội đồng khoa học, chương trình quốc gia và các cơ chế tài trợ.

Thứ hai, thiết lập cơ chế hỗ trợ nguồn lực cho nữ cán bộ thông qua việc nghiên cứu thành lập Trung tâm Phụ nữ/Bình đẳng giới trong KHCN, ĐMST và CĐS, đồng thời lồng ghép nguyên tắc công bằng, đa dạng và hòa nhập trong phân bổ ngân sách.

Thứ ba, phát triển hệ sinh thái hỗ trợ nữ lãnh đạo và nhân tài trẻ bằng cách hình thành mạng lưới nữ lãnh đạo, thí điểm mô hình thúc đẩy bình đẳng giới, xây dựng hướng dẫn lồng ghép giới trong STEM và thúc đẩy cơ chế làm việc linh hoạt.

Thứ tư, đẩy mạnh truyền thông thay đổi nhận thức thông qua giáo dục về bình đẳng giới trong cơ quan nhà nước và cộng đồng, tổ chức diễn đàn cấp quốc gia và địa phương, tăng cường hợp tác với các trường đại học kỹ thuật – công nghệ.

Thứ năm, tăng cường nghiên cứu cung cấp bằng chứng cho hoạch định chính sách, bao gồm đánh giá tác động chính sách tới phụ nữ, phân tích lộ trình sự nghiệp trong STEM khu vực công, tư vấn chiến lược cho Trung tâm Phụ nữ và xây dựng cơ sở dữ liệu phân tách giới.

Thứ sáu, chuẩn hóa việc thu thập và công bố dữ liệu phân tách theo giới về nhân lực, chủ nhiệm đề tài, sở hữu trí tuệ và vị trí lãnh đạo; đồng thời xem xét công bố báo cáo định kỳ nhằm bảo đảm giám sát tiến độ thực hiện bình đẳng giới dựa trên bằng chứng.

Đặc biệt, bà Ramla Khalidi nhấn mạnh để phát huy trọn vẹn đóng góp của phụ nữ trong AI và chuyển đổi số của khu vực công, trọng tâm cần chuyển từ việc “chỉ nâng số lượng phụ nữ tham gia cho có” sang việc củng cố các lộ trình phát triển lãnh đạo, tăng cường vai trò của phụ nữ trong các vị trí ra quyết định và trong quá trình thiết kế hệ thống.