Nguy cơ này xuất phát từ việc các điều kiện kinh doanh tại Nghị định 83 là rất cao nên một số ít thương nhân có tiềm lực tài chính mới có thể tham gia thị trường xăng dầu nhập khẩu

Theo Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), trên thực tế số lượng các doanh nghiệp được cấp phép nhập khẩu xăng dầu không lớn, đây là một trong những nguy cơ khiến thị trường xăng dầu có thể bị lũng đoạn.

VCCI vừa có văn bản góp ý với danh mục Hàng hóa, thủ tục hành chính về quản lý chuyên ngành và kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu (gọi tắt là Danh mục) của Tổng cục Hải quan.

Đáng chú ý trong văn bản này là ý kiến liên quan đến hạn mức tối thiểu nhập khẩu xăng dầu hàng năm do Bộ Công Thương phân giao (Mục 66 của Danh mục).

Theo đó, VCCI cho biết, quy định tại khoản 2 Điều 33 Nghị định 83, "trên cơ sở nhu cầu định hướng về xăng dầu nhập khẩu, thực tế tiêu thụ nội địa năm trước liền kề và đăng ký của thương nhân, Bộ Công Thương giao hạn mức nhập khẩu tối thiểu phục vụ tiêu thụ nội địa cả năm theo cơ cấu chủng loại cho từng thương nhân có giấy phép kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu xăng dầu để làm thủ tục nhập khẩu với cơ quan hải quan".

Dựa trên mức giao tối thiểu của Bộ Công Thương, nhu cầu của thị trường thương nhân kinh doanh xuất khẩu, nhập khẩu xăng dầu quyết định khối lượng xăng dầu nhập khẩu các loại để tiêu thụ tại thị trường trong nước và thực hiện đăng ký hạn mức tối thiểu nhập khẩu xăng dầu với Bộ Công Thương (Điều 34).

"Như vậy, có thể hiểu là đối với sản phẩm xăng dầu, Nhà nước quản lý bằng phương thức sử dụng mệnh lệnh hành chính buộc doanh nghiệp phải nhập khẩu một số lượng xăng dầu tối thiểu hằng năm. Suy đoán mục tiêu của phương thức quản lý này là nhằm đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế và tiêu dùng của xã hội", VCCI nhận định.

Đơn vị này cho rằng, trên thực tế, phương thức quản lý bằng mệnh lệnh hành chính có thể thích hợp trong bối cảnh trước đây, khi số lượng đầu mối xăng dầu hạn chế, chỉ ở một số ít các doanh nghiệp theo chỉ định của Bộ Công Thương và thị trường luôn hiện hữu nguy cơ thiếu hụt nguồn cung nếu các doanh nghiệp này cố ý nhập khẩu ít để tạo khan hiếm trên thị trường.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi quyền nhập khẩu xăng dầu về nguyên tắc đã được mở cho bất kỳ doanh nghiệp nào đáp ứng các điều kiện để được cấp phép nhập khẩu xăng dầu, và các doanh nghiệp này phải tuân thủ pháp luật cạnh tranh, lo ngại về tình trạng độc quyền gây thiếu hụt nguồn cung là không thỏa đáng và hoàn toàn không thể là căn cứ để sử dụng biện pháp can thiệp quá sâu vào quyền tự chủ kinh doanh của doanh nghiệp, nhất là trong việc xác định số lượng hàng hóa mua vào.

Cụ thể hơn, VCCI phân tích, khi thị trường xăng dầu đã được quản lý theo cơ chế mở, vấn đề nguồn cung, nhu cầu của người tiêu dùng thuần túy là vấn đề của thị trường. Nếu nhu cầu của thị trường tăng cao, doanh nghiệp sẽ nhập khẩu xăng dầu với số lượng lớn để đáp ứng và ngược lại. Như vậy, nguồn cung của xăng dầu sẽ dựa vào quy luật của thị trường quyết định.

Ngược lại, trong trường hợp nhu cầu của thị trường không lớn hoặc lượng xăng dầu đang có trên thị trường nội địa đủ cung ứng được cho thị trường, thì việc doanh nghiệp tiếp tục phải nhập khẩu cho đạt hạn mức nhập khẩu tối thiểu sẽ khiến các doanh nghiệp rơi vào tình trạng khó khăn.

"Về tính minh bạch, Nghị định 83 cũng như Thông tư 38 không quy định về các tiêu chí để cơ quan nhà nước quyết định các hạn mức cho thương nhân. Điều này khiến cho quy trình trở nên thiếu minh bạch và tạo ra dư địa cho tình trạng phân biệt đối xử giữa các doanh nghiệp nhập khẩu xăng dầu", VCCI nhấn mạnh.

Tuy nhiên, cơ quan này cũng cho rằng, trên thực tế số lượng các doanh nghiệp được cấp phép nhập khẩu không lớn, do các điều kiện kinh doanh tại Nghị định 83 là rất cao mà chỉ một số ít thương nhân có tiềm lực tài chính lớn mới có thể tham gia thị trường.

Chẳng hạn như điều kiện theo hướng áp đặt quy mô; hệ thống phân phối được thiết kế theo từng cấp bậc (thương nhân nhập khẩu, phân phối, tổng đại lý, đại lý, cửa hàng bán lẻ), tương ứng với mỗi cấp bậc là các điều kiện kinh doanh khá là khắt khe...

"Đây cũng sẽ là một trong những nguy cơ thực tiễn khiến cho nguồn cung của thị trường xăng dầu có thể bị lũng đoạn bởi các thương nhân đầu mối", VCCI cho biết.

Để giải quyết vấn đề này, VCCI cho rằng biện pháp quản lý không thể là tiếp tục áp dụng cơ chế can thiệp hành chính trực tiếp như trước mà phải giảm bớt các điều kiện kinh doanh để nhiều chủ thể kinh doanh có thể tham gia vào hoạt động nhập khẩu xăng dầu, qua đó đảm bảo nguồn cung trên thị trường.

Song song với đó, phải sử dụng triệt để công cụ quản lý cạnh tranh (pháp luật cạnh tranh) để kiểm soát hoạt động của các doanh nghiệp này.

Từ đó, VCCI đề nghị Tổng cục Hải quan bỏ "Hạn mức tối thiểu nhập khẩu xăng dầu hàng năm do Bộ Công Thương phân giao" tại mục 66 của Danh mục.

Được biết, hiện Bộ Công Thương cấp phép cho 27 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu đầu mối, trong đó 3 doanh nghiệp chỉ kinh doanh nhiên liệu bay.

Năm 2017 Việt Nam đã nhập khẩu 12,86 triệu tấn xăng dầu, trị giá 7,04 tỷ USD, tăng 9,4% về lượng và tăng 38,3% về trị giá so với năm 2016.

Theo số liệu mới nhất của Tổng cục Thống kê, trong 5 tháng đầu năm 2018, Việt Nam nhập khẩu 3,6 tỷ USD xăng dầu, tăng 35,3% so với cùng kỳ năm 2017.