Công nghệ có trách nhiệm: Chính sách AI cần tích hợp bảo vệ sức khỏe tâm thần

Bên cạnh những lợi ích to lớn của công nghệ, AI, các chuyên gia đang cảnh báo về những hệ lụy âm thầm nhưng sâu sắc đối với sức khỏe tâm thần.

THAY ĐỔI CÔNG NGHỆ TÁC ĐỘNG TRỰC TIẾP ĐẾN MỐI QUAN HỆ TRONG GIA ĐÌNH VÀ NHÀ TRƯỜNG

Theo TS. Nguyễn Thị Mai Hương, Đại học Y Hà Nội, AI và mạng xã hội đang dần trở thành “một nơi trú ẩn cảm xúc” của thanh thiếu niên. Với hơn 15 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực trẻ em và gia đình, từng tham gia chương trình tâm lý lâm sàng trẻ em và vị thành niên của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc phối hợp cùng cơ quan quản lý trẻ em trong nước, TS. Nguyễn Thị Mai Hương cho rằng những thay đổi công nghệ hiện nay đang tác động trực tiếp đến cấu trúc mối quan hệ trong gia đình và nhà trường.

Một câu hỏi bà thường đặt ra với học sinh khi tham vấn là: “Khi gặp khó khăn, con chia sẻ với ai?”. Câu trả lời ngày càng phổ biến: các em nói chuyện với AI nhiều hơn với cha mẹ, vì “AI thấu hiểu con hơn, lắng nghe con hơn”.

Theo TS. Hương, đây là dấu hiệu của sự xuất hiện một “kẻ thứ ba” trong mối quan hệ gia đình. AI không chỉ hỗ trợ học tập mà còn trở thành nơi trút bầu tâm sự, xin lời khuyên, tìm kiếm sự công nhận. Khi một đứa trẻ cảm thấy được thấu hiểu hơn bởi thuật toán so với người thân, đó không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là câu chuyện về chất lượng kết nối trong gia đình.

Một trường hợp cụ thể cho thấy sự thay đổi động lực học tập trong thời đại AI. Một học sinh lớp 8 được đưa đến phòng khám vì kết quả học tập sa sút và không muốn đến trường. Em kể cô giáo yêu cầu làm đề cương môn Văn, em đã sử dụng AI để chuẩn bị. Hôm sau, khi lên lớp, em thấy bài giảng của cô gần như giống hệt nội dung mình đã làm. Em cảm thấy chán nản và mất động lực đi học. Đây là một thách thức mới: khi cả học sinh lẫn giáo viên đều sử dụng AI, vai trò, động lực và trải nghiệm học tập thay đổi như thế nào?

“Câu chuyện đặt ra thách thức mới, khi cả học sinh và giáo viên đều sử dụng AI, trải nghiệm học tập sẽ thay đổi ra sao?”, TS. Hương đặt câu hỏi. “Nếu không có định hướng rõ ràng, công cụ hỗ trợ có thể vô tình làm suy giảm động lực nội tại – yếu tố cốt lõi của quá trình trưởng thành”.

NGHIỆN MÀN HÌNH VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI ÂM THẦM CỦA NÃO BỘ

Ở chiều sâu lâm sàng, các biểu hiện đáng lo ngại không dừng lại ở sự chán nản hay giảm động lực học tập. TS. Hương cho biết chỉ trong một tuần làm việc gần đây, bà tiếp xúc với nhiều học sinh trung học có hành vi tự hại, với những vết cắt trên tay, chân, lưng.

Khi được hỏi học hành vi này từ đâu, một số em cho biết các em nhìn thấy hình ảnh trên Facebook hoặc tham gia các nhóm kín, nơi thành viên hướng dẫn nhau tự cắt tay. Có em nói học từ TikTok. Thuật toán gợi ý nội dung khiến những suy nghĩ tiêu cực được củng cố và lặp lại, tạo thành vòng xoáy nguy hiểm.

Theo phân loại của Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5), nghiện cờ bạc và rối loạn chơi game đã được công nhận là rối loạn tâm thần. Tuy nhiên, “nghiện màn hình” hay nghiện Internet vẫn chưa được chẩn đoán là một rối loạn độc lập, dù cơ chế gây nghiện rất rõ ràng.

“Những lượt “like”, bình luận hay tin nhắn phù hợp với sở thích cá nhân kích thích tiết dopamine – chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn”, TS. Hương nói. Tuy nhiên, chu kỳ hưng phấn này rất ngắn, khiến người dùng liên tục tìm kiếm kích thích mới. Đặc biệt với video ngắn, nhịp độ thay đổi nhanh và dày đặc có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và điều hòa cảm xúc của thanh thiếu niên.

Về mặt sinh học, tuổi vị thành niên là giai đoạn não bộ tái cấu trúc mạnh mẽ nhất trong vòng đời. Vùng thùy trán trước – phụ trách kiểm soát cảm xúc, tư duy điều hành và lập kế hoạch – chưa hoàn thiện hoàn toàn cho đến đầu hoặc giữa tuổi 20. Sự biến động của các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin cũng ảnh hưởng đến khả năng tập trung, ghi nhớ và điều hòa cảm xúc.

Nếu không được giải thích và đồng hành đúng cách, phụ huynh dễ quy kết sự sa sút động lực của thanh thiếu niên là lười biếng, trong khi thực chất đây là kết quả của những thay đổi sinh – tâm – xã hội phức hợp, bị khuếch đại bởi môi trường số.

Việc sử dụng Internet quá mức còn dẫn đến rối loạn giấc ngủ, lo lắng khi không online, sợ bỏ lỡ thông tin (FOMO), giảm lòng tự trọng. Có em vẽ tranh rất đẹp, nhưng giá trị bản thân lại phụ thuộc hoàn toàn vào số lượt thích sau khi đăng lên mạng. Khi sự công nhận bên ngoài trở thành thước đo duy nhất, nền tảng tự tôn của trẻ trở nên mong manh.

CHÍNH SÁCH AI KHÔNG THỂ TÁCH RỜI BẢO VỆ SỨC KHỎE TÂM THẦN

Dù vậy, chuyên gia không phủ nhận mặt tích cực của công nghệ. Phần lớn học sinh cho biết mạng xã hội giúp các em cảm thấy kết nối hơn với bạn bè và thế giới. Internet mở rộng cơ hội học tập, thể hiện bản thân và tiếp cận tri thức.

Vấn đề không nằm ở bản thân công cụ, mà ở cách sử dụng và môi trường chính sách bao quanh nó.

Trong sáu năm qua, nhóm chuyên gia của TS. Hương đã triển khai tập huấn an toàn mạng cho hàng chục trường trung học cơ sở tại Quảng Bình và Kon Tum. Một nguy cơ nổi bật được ghi nhận là lao động trẻ em qua mạng: kẻ xấu tiếp cận trẻ em, đặc biệt ở vùng dân tộc thiểu số, hứa hẹn việc làm và thu nhập để lôi kéo các em.

TS. Hương cho biết trên thế giới, nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Hàn Quốc, Trung Quốc, Úc đã phát triển mô hình điều trị nghiện Internet, chủ yếu dựa trên liệu pháp nhận thức – hành vi. Tuy nhiên, chưa có trung tâm nào được chứng minh hiệu quả vượt trội và đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn khoa học, đạo đức và phát triển.

Tại Việt Nam, đã xuất hiện các cơ sở “cai nghiện Internet” cho thanh thiếu niên, nhưng tính pháp lý và quyền trẻ em vẫn là vấn đề cần xem xét kỹ lưỡng. Việc tách trẻ khỏi gia đình và môi trường học tập trong giai đoạn phát triển quan trọng có thể gây ra những hệ lụy lâu dài nếu không được giám sát chặt chẽ.

Do đó, thay vì chỉ tập trung vào biện pháp xử lý hậu quả, chuyên gia nhấn mạnh cần tích hợp bảo vệ sức khỏe tâm thần vào chính sách phát triển và quản lý AI ngay từ đầu. Điều này bao gồm xây dựng khung pháp lý bảo vệ trẻ em trên không gian số, yêu cầu các nền tảng minh bạch hơn về thuật toán gợi ý nội dung. Bên cạnh đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng số và kỹ năng cảm xúc cho học sinh, hỗ trợ phụ huynh nâng cao năng lực đồng hành cùng con.

Đáng chú ý, câu chuyện công nghệ có trách nhiệm không chỉ dành cho thanh thiếu niên. Người trưởng thành cũng dễ tìm kiếm sự an ủi từ AI, cảm giác được khen ngợi, được thấu hiểu. Khi mọi người ở cùng một ngôi nhà nhưng tâm trí không hướng về nhau, sự cô đơn âm thầm xuất hiện.

“Nếu nền tảng kết nối gia đình vững chắc, công nghệ sẽ là công cụ hỗ trợ. Nếu nền tảng đã rạn nứt, công nghệ chỉ làm vết nứt rõ hơn", chuyên gia cho biết. “Vì vậy, chính sách AI cần được xây dựng trên nguyên tắc lấy con người làm trung tâm – nơi sức khỏe tâm thần và chất lượng mối quan hệ được đặt ngang hàng với đổi mới sáng tạo”.