Đào tạo nhân lực 4.0: Khi trường đại học và doanh nghiệp cùng "thiết kế ngược" chương trình học

Chia sẻ tại một hội thảo giáo dục gần đây, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học, Trưởng Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục, Đại học Bách Khoa Hà Nội, cho biết quy trình này bắt đầu bằng việc khảo sát, làm việc trực tiếp với các doanh nghiệp để xác định chính xác bộ năng lực cần thiết cho từng vị trí. Từ đó, khoa mới xây dựng chuẩn đầu ra và thiết kế ngược lại toàn bộ chương trình, từ nội dung môn học, hoạt động giảng dạy đến cả các dự án ngoại khóa.

TÌM NHỮNG GIẢI PHÁP LINH HOẠT ĐỂ LẤP ĐẦY KHOẢNG TRỐNG KỸ NĂNG 

"Toàn bộ chương trình đều được thiết kế nhằm giúp sinh viên đạt được những năng lực mà thị trường cần”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học nói. “Đây là một sự thay đổi tư duy mang tính cách mạng, đặt nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp làm kim chỉ nam thay vì các khung chương trình cứng nhắc”.

Tuy nhiên, từ ý tưởng đến thực thi là một chặng đường đầy thách thức. Trong bối cảnh quy định chung về khung chương trình còn “khá cứng”, các trường buộc phải tìm ra những giải pháp linh hoạt bằng nhiều cách khác nhau, để lấp đầy khoảng trống kỹ năng cho sinh viên.

Một ví dụ điển hình là khi nhận thấy thị trường đang "khát" nhân lực có kỹ năng về thiết kế giao diện người dùng (UI) hoặc phân tích nghiệp vụ (BA), các khoa đã không thể chờ đợi một chu trình thay đổi chương trình đào tạo kéo dài hàng năm. Thay vào đó, họ nhanh chóng hợp tác với doanh nghiệp và chuyên gia bên ngoài để tổ chức các khóa học ngắn hạn, các buổi tập huấn bổ trợ ngay trong quá trình học. 

“Những "mảnh ghép" này tuy không nằm trong chương trình chính thức nhưng lại là hành trang quan trọng giúp sinh viên thích ứng tốt hơn khi ra trường”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học nói.

Song song với đó, việc duy trì kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp, không chỉ để sinh viên tiếp cận các bài toán thực tế mà còn tham gia trực tiếp vào các dự án do doanh nghiệp “đặt hàng”.

Điều này không chỉ củng cố năng lực số, tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề phức tạp mà còn rèn luyện những kỹ năng ít được chú ý hơn, như “kỹ năng vượt sướng”. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học cho rằng trong bối cảnh nhiều sinh viên có quá nhiều lựa chọn, việc biết vượt qua thách thức, xử lý tình huống khó khăn trở thành yếu tố quan trọng để trưởng thành.

CẦN SỰ ĐỒNG HÀNH SÂU SÁT CỦA DOANH NGHIỆP

Mặc dù vậy, công tác đào tạo tại các trường đại học vẫn đang gặp những khó khăn nhất định. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học đã đề cập đến một câu chuyện băn khoăn điển hình, đó là "học có bằng và không bằng". 

Bên cạnh đó, công tác đào tạo cũng còn gặp những hạn chế về mặt tài chính. Dù nhiều trường đã chuyển sang tự chủ, việc chi tiêu vẫn phải tuân theo các định mức của ngân sách nhà nước. Điều này khiến việc triển khai các hoạt động đào tạo linh hoạt như mời chuyên gia quốc tế, tổ chức workshop chuyên sâu, hay đầu tư cho các dự án đột xuất trở nên vô cùng khó khăn. Do đó, chỉ riêng việc xoay xở ngân sách cho các hoạt động đào tạo đã là một thách thức.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học cho biết trong quá trình đào tạo, Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục luôn đặc biệt chú trọng khuyến khích sinh viên nghiên cứu khoa học – một truyền thống đã duy trì hơn 40 năm tại Trường Đại học Bách Khoa. Sinh viên có thể tham gia cùng giảng viên trong các đề tài nghiên cứu, được hỗ trợ kinh phí, hoặc cùng thầy cô viết bài để trình bày tại hội thảo trong và ngoài nước.

“Đây là cơ hội để các em tích lũy kỹ năng thuyết trình, giao tiếp quốc tế, nghiên cứu khoa học – những kỹ năng mềm quan trọng bên cạnh kiến thức chuyên môn”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học nói.

Đặc biệt, từ góc độ quản trị, ông nhấn mạnh việc chuẩn bị kỹ năng cho sinh viên không chỉ là trách nhiệm của nhà trường mà cần sự đồng hành sâu sát của doanh nghiệp, từ khâu thiết kế chương trình, tổ chức đào tạo, đến tiếp nhận sinh viên thực tập và tuyển dụng. 

“Chúng tôi hiểu rằng sinh viên cần gì, bản thân giảng viên, nhà trường cũng phải liên tục đổi mới, bổ trợ kỹ năng và kiến thức để đồng hành cùng các em. Đó vừa là trách nhiệm, vừa là thách thức lớn nhất trong bối cảnh hiện nay”, ông cho biết.

GIÁO DỤC PHẢI DỊCH CHUYỂN TỪ ĐÀO TẠO CẤP BẰNG SANG ĐÀO TẠO THEO VỊ TRÍ VIỆC LÀM

Công nghệ trí tuệ nhân tạo đang mở ra những thay đổi mạnh mẽ trong giáo dục. Nhiều người lo ngại vai trò của giảng viên, giáo viên sẽ dần bị thay thế. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học cho rằng thực tế, công nghệ có thể đảm nhận nhiều công việc truyền thống như soạn bài giảng, hướng dẫn sinh viên hay cung cấp phản hồi cá nhân hóa. Tuy nhiên, vai trò cốt lõi của người thầy – người dẫn dắt, truyền cảm hứng và định hướng giá trị – là điều công nghệ không thể thay thế.

“Trong bối cảnh mới, giảng viên cần chuyển từ vai trò “truyền đạt kiến thức” sang “tạo môi trường trải nghiệm” cho sinh viên, giúp họ khai thác công nghệ đúng cách, phân biệt lợi ích và hạn chế. Quan trọng hơn, thầy cô phải trở thành tấm gương sử dụng công nghệ: học tập, ứng dụng AI trong công việc giảng dạy, đồng thời công khai cách thức sử dụng để sinh viên noi theo. Chỉ khi đó, giáo viên mới truyền được động lực đổi mới sáng tạo cho thế hệ trẻ”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hiếu Học nói.

Theo ông, AI có thể thay thế khoảng 25–30% hoạt động trong giáo dục từ nay đến năm 2030 tuy nhiên, vai trò dẫn dắt, truyền cảm hứng và quản trị cảm xúc của người thầy thì công nghệ không thể thay thế. “Công cụ chỉ hỗ trợ, nhưng nếu chúng ta lạm dụng sẽ đánh mất yếu tố con người – đó mới là lãng phí lớn nhất”, ông nói.

Từ kinh nghiệm nghiên cứu và triển khai giáo dục, Tiến sĩ Việt Anh cho rằng Việt Nam đang chậm ở ba điểm then chốt. 

Thứ nhất là chính sách, đặc biệt về công nhận văn bằng và loại hình học tập. 

Thứ hai là mô hình giáo dục. Các trường cần mở, chia sẻ tài nguyên thay vì đóng khung truyền thống. 

Thứ ba là khung năng lực quốc gia cần được cập nhật sâu hơn để phù hợp với yêu cầu toàn cầu.

“Giáo dục phải dịch chuyển từ đào tạo cấp bằng sang đào tạo theo vị trí việc làm, gắn chặt với nhu cầu thực tiễn. Sinh viên không chỉ cần kỹ năng công nghệ mà còn cần năng lực quản trị tư duy, cảm xúc, hành vi và mối quan hệ – những yếu tố còn bị bỏ quên trong đào tạo hiện nay”, Tiến sĩ Bùi Phương Việt Anh, nói.