OpenAI – Gã khổng lồ mới trong nền kinh tế Mỹ: Quá lớn để thất bại?

Chậm rãi rồi bất ngờ, OpenAI đã trở thành một “gã khổng lồ” công nghệ mà sức ảnh hưởng đang vượt xa cả những con số tài chính. Dù chưa từng báo lãi và doanh thu chỉ bằng 2% của Amazon, OpenAI vẫn đang được định giá tới 500 tỷ USD – con số khiến cả Thung lũng Silicon lẫn Washington phải dõi theo từng bước đi của họ.

KHI MỘT STARTUP TRỞ THÀNH TRỤ CỘT CỦA NỀN KINH TẾ

OpenAI ra đời năm 2015 với sứ mệnh phi lợi nhuận: phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) vì lợi ích nhân loại. Nhưng sau chưa đầy một thập kỷ, công ty do Sam Altman dẫn dắt đã trở thành trung tâm của cuộc đua AI toàn cầu. Công nghệ của họ – đặc biệt là ChatGPT – đã làm thay đổi hoàn toàn cách con người tương tác với máy tính, đồng thời kích hoạt một làn sóng đầu tư khổng lồ vào hạ tầng điện toán, chip và dữ liệu.

Điều đáng nói, dù chưa sinh lời, OpenAI đang vận hành ở quy mô mà nếu sụp đổ, có thể gây chấn động đến toàn bộ nền kinh tế công nghệ Mỹ. Theo Wall Street Journal, các nhà quan sát đã so sánh tình huống này với cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, khi những ngân hàng đầu tư như Lehman Brothers hay các hãng xe như General Motors buộc chính phủ Mỹ phải ra tay cứu trợ vì mức độ ảnh hưởng quá lớn của họ đối với hệ thống.

Với OpenAI, điều tương tự có thể đang hình thành - không phải vì họ đang nắm giữ các khoản nợ xấu, mà vì họ đã “đan xen” vào gần như mọi trụ cột của nền công nghệ Mỹ.

Sam Altman – người được xem là “kiến trúc sư trưởng” của cơn bùng nổ AI – đã khéo léo kết nối OpenAI với những ông lớn như Microsoft, Nvidia, Oracle và hàng loạt quỹ đầu tư lớn. Mỗi thỏa thuận tài chính, mỗi cam kết mua bán chip hay năng lực tính toán, đều biến OpenAI thành trung tâm của một mạng lưới lợi ích phức tạp mà không bên nào muốn thấy sụp đổ.

LIÊN MINH QUYỀN LỰC GIỮA ALTMAN VÀ CÁC ĐẠI GIA CÔNG NGHỆ

Mối quan hệ giữa OpenAI và Microsoft là ví dụ điển hình. Tập đoàn phần mềm này hiện nắm 27% cổ phần của OpenAI và đã tích hợp công nghệ ChatGPT vào gần như toàn bộ sản phẩm của mình, từ Windows, Office cho tới Bing. Sự gắn kết này khiến giá cổ phiếu Microsoft tăng mạnh, đẩy giá trị thị trường của hãng vượt ngưỡng 4.000 tỷ USD – mức chưa từng có trong lịch sử.

Không chỉ Microsoft, Nvidia – nhà sản xuất chip GPU thống trị thế giới – cũng được hưởng lợi. Họ vừa tuyên bố đầu tư 100 tỷ USD vào OpenAI, coi đây là bước đi chiến lược để đảm bảo nhu cầu khổng lồ về phần cứng phục vụ huấn luyện mô hình AI. Giá trị của Nvidia vì thế cũng bứt phá, trở thành công ty đầu tiên trên thế giới đạt mốc 5.000 tỷ USD.

Những “liên minh tài chính – công nghệ” như vậy khiến giới chuyên gia lo ngại về rủi ro lan truyền hệ thống: nếu một mắt xích như OpenAI gặp trục trặc, tác động của nó có thể kéo theo sự mất giá hàng nghìn tỷ USD trong thị trường chứng khoán, tương tự như cách khủng hoảng tài chính lan rộng từ lĩnh vực ngân hàng cách đây 15 năm.

Tuy nhiên, phe ủng hộ cho rằng đây là “điều tất yếu của cách mạng công nghiệp AI”. Theo Mustafa Suleyman – Giám đốc mảng AI của Microsoft – “các khoản đầu tư này đang tạo ra sự cải thiện năng lực theo cấp số nhân. Chúng ta sẽ chứng kiến AI tác động đến hầu hết mọi ngành nghề, từ y tế, tài chính đến sản xuất.”

Bản thân Sam Altman vẫn luôn nói về một tầm nhìn gần như tôn giáo: “Tôi tin rằng trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI) là điều cần thiết để nhân loại tồn tại – vì những vấn đề của chúng ta quá lớn để giải quyết bằng công cụ hiện nay”.

Triết lý ấy, cộng với niềm tin rằng AI sẽ tăng năng suất lao động và giúp Mỹ thoát khỏi vòng xoáy nợ công hơn 30.000 tỷ USD, đang khiến các chính trị gia tại Washington sẵn sàng “chọn phe”. Chính quyền Trump hiện nay thậm chí đã tuyên bố ủng hộ mạnh mẽ việc “bảo vệ và phát triển năng lực AI trong nước” như một ưu tiên chiến lược về an ninh quốc gia.

LẰN RANH GIỮA THIÊN THẦN CỨU THẾ VÀ BONG BÓNG CÔNG NGHỆ

Không phải ai cũng chia sẻ niềm tin vào “phép màu AI” của Altman. Một số nhà lập pháp và chuyên gia cảnh báo rằng sự phụ thuộc quá lớn vào OpenAI có thể dẫn tới hậu quả khôn lường nếu công ty này thất bại.

Thượng nghị sĩ Bernie Sanders mới đây thậm chí kêu gọi “chia nhỏ OpenAI”, cho rằng “chúng ta phải coi AI như một thiên thạch đang lao đến Trái đất – cần chuẩn bị kỹ lưỡng để đối phó với nó trong mọi khía cạnh”.

Những lo ngại này không phải không có cơ sở. OpenAI đang trải qua quá trình tái cấu trúc mô hình pháp lý để chuyển từ mô hình phi lợi nhuận sang dạng doanh nghiệp vì lợi nhuận giới hạn, giúp họ dễ dàng huy động vốn tư nhân và mở đường cho việc IPO – điều nhiều người tin rằng có thể trở thành đợt chào bán cổ phiếu nghìn tỷ đầu tiên trong lịch sử.

Chủ tịch OpenAI, ông Bret Taylor, trong bài blog công bố thay đổi này, đã khẳng định rằng công ty “được xây dựng để mang lại lợi ích cho tất cả mọi người”. Dẫu vậy, những phát biểu mang màu sắc lý tưởng ấy vẫn không xua tan được nghi ngờ: liệu đây là “cứu tinh của nhân loại” hay “bong bóng công nghệ mới” sắp nổ tung?

Một số nhà phê bình ví von OpenAI với cơn sốt hoa tulip ở Hà Lan thế kỷ 17, hay bong bóng dot-com đầu những năm 2000 – nơi mà kỳ vọng vượt xa khả năng thực tế. Những người khác bi quan hơn, coi đây là một “kẻ giết việc làm” và “nhà khoa học điên tạo ra Frankenstein kỹ thuật số”.