Chuyển đổi số và AI: Chìa khóa mở rộng cơ hội hòa nhập cho người khuyết tật

Trong kỷ nguyên AI và chuyển đổi số, người khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà cần được nhìn nhận như chủ thể sáng tạo và đồng kiến tạo công nghệ. Khi được trao quyền và tiếp cận bình đẳng, công nghệ số sẽ không chỉ thay đổi cuộc sống của người khuyết tật, mà còn góp phần xây dựng một xã hội số bao trùm, nhân văn và phát triển bền vững cho tất cả mọi người.

CÔNG NGHỆ SỐ – “ĐÔI MẮT, ĐÔI TAY, ĐÔI TAI” CỦA NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Theo bà Trịnh Thị Thu Thủy, Trưởng Ban Giáo dục, Đào tạo và Chính sách Pháp luật của Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội (DP Hanoi), tỷ lệ người khuyết tật sử dụng công nghệ thông tin và internet tại Việt Nam đang gia tăng rõ rệt trong những năm gần đây. Đây là kết quả của nỗ lực thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện của Nhà nước, cùng với các chính sách hỗ trợ tiếp cận công nghệ ngày càng cụ thể và thiết thực hơn đối với nhóm yếu thế.

Bà Thủy cho biết theo các khảo sát, 100% người khuyết tật được hỏi đều khẳng định công nghệ số giúp họ sống độc lập hơn, học tập hiệu quả hơn và tham gia tích cực hơn vào các hoạt động xã hội. Với nhiều người, điện thoại thông minh, phần mềm đọc màn hình, công cụ chuyển giọng nói thành văn bản hay các nền tảng mạng xã hội không chỉ là phương tiện liên lạc mà thực sự trở thành “đôi mắt, đôi tay và đôi tai”, giúp họ vượt qua những rào cản thể chất vốn tồn tại lâu nay.

Cộng đồng và các tổ chức hội đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình này. Thông qua các lớp đào tạo kỹ năng số, hướng dẫn sử dụng công nghệ trợ năng, chia sẻ kinh nghiệm học tập và làm việc trực tuyến, các Hội Người khuyết tật đã trở thành cầu nối giúp hội viên tự tin hơn khi bước vào môi trường số.

Tuy nhiên, bức tranh tiếp cận công nghệ vẫn còn những gam màu chưa sáng. Theo bà Đinh Việt Anh, Phó Chủ tịch Hội Người mù Việt Nam, trong hơn 72.000 hội viên của Hội, hiện chỉ khoảng 20.000 người thường xuyên sử dụng máy tính hoặc điện thoại thông minh. Con số này phản ánh một thực tế: dù công nghệ số mở ra nhiều cơ hội, nhưng khoảng cách tiếp cận đối với người khiếm thị vẫn còn lớn, đòi hỏi sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ chính sách, đào tạo và hạ tầng.

AI MỞ RA KHÔNG GIAN VIỆC LÀM MỚI CHO NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Cùng với chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong cơ cấu kinh tế và thị trường lao động. Trong một sự kiện gần đây về trí tuệ nhân tạo và việc làm toàn diện của người khuyết tật, ông Trần Vũ Tuấn Phan, Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ (PSST), cho biết AI không chỉ thay thế một số công việc truyền thống mà còn tạo ra vô số nghề nghiệp mới, đặc biệt trong các lĩnh vực nội dung số, thương mại điện tử, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng trực tuyến.

Với người khuyết tật, AI và các giải pháp công nghệ hỗ trợ như xe lăn điện thông minh, tai nghe điện cực, phần mềm nhận dạng giọng nói, không gian ảo hay mạng xã hội đã và đang mở rộng cánh cửa tham gia thị trường lao động. Làm việc từ xa, bán hàng trực tuyến, viết nội dung, tư vấn trực tuyến… giúp người khuyết tật giảm áp lực di chuyển, linh hoạt thời gian và phát huy năng lực cá nhân.

“Sẽ có vô số công việc được tạo ra nhờ AI. Điều quan trọng là có khát vọng, đam mê và biết tận dụng công nghệ để vươn lên”, ông Trần Vũ Tuấn Phan nhấn mạnh.

Thực tiễn đã chứng minh điều đó. Bà Nguyễn Hồng Hà, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Sống độc lập, cho biết gần 30% hội viên của Trung tâm là người khuyết tật vận động đã có việc làm ổn định, thậm chí tự điều hành doanh nghiệp nhờ kỹ năng công nghệ thông tin. Đáng chú ý, đã có người khuyết tật tham gia giảng dạy về AI, truyền cảm hứng cho cộng đồng.

Đối với người khiếm thị và khiếm thính, AI đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực trong việc đọc tài liệu, dịch thuật, tư vấn, tiếp cận thông tin và giao tiếp đa ngôn ngữ. Những ứng dụng như mô tả hình ảnh, phụ đề thời gian thực hay trợ lý ảo giúp thu hẹp khoảng cách mà trước đây gần như không thể vượt qua.

GIẢI PHÁP ĐỂ AI PHÁT HUY TÁC DỤNG TÍCH CỰC VỚI NGƯỜI KHUYẾT TẬT

Bên cạnh cơ hội, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi được thiết kế và triển khai theo hướng bao trùm. Ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội, cho rằng việc AI ngày càng được sử dụng trong tuyển dụng có thể vô tình tạo ra “rào cản vô hình” đối với người khuyết tật thông qua các hệ thống sàng lọc hồ sơ tự động. Ngoài ra, nhiều nền tảng AI hiện nay chưa tối ưu tiếng Việt, chưa hỗ trợ ngôn ngữ ký hiệu và còn hạn chế với người khiếm thị.

Theo bà Nguyễn Hồng Hà, một thách thức lớn khác là các chương trình đào tạo AI dành cho người khuyết tật hiện còn rất ít và chưa phù hợp với từng dạng tật. Người khuyết tật ở khu vực nông thôn, miền núi gặp khó khăn kép do thiếu thiết bị, hạ tầng và điều kiện học tập. Đặc biệt, nhiều văn bản hướng dẫn, chiến lược về AI vẫn chưa tích hợp đầy đủ yếu tố người khuyết tật, khiến việc triển khai trên thực tế còn lúng túng.

Từ góc nhìn quốc tế, TS. Yang Yong Hee, Chủ tịch Quỹ Dasomi (Hàn Quốc), cho rằng AI có thể giúp tái định nghĩa “khuyết tật” như một vấn đề của môi trường và xã hội, chứ không phải hạn chế cá nhân, nếu được phát triển dựa trên các nguyên tắc tiếp cận phổ quát.

“Công nghệ không trung lập. Nó có thể là công cụ giải phóng hoặc duy trì sự phân biệt đối xử, tùy thuộc vào lựa chọn và trách nhiệm của xã hội”, TS. Yang Yong Hee nhấn mạnh.

Chính vì vậy, các giải pháp được đề xuất tập trung vào bốn trụ cột: nâng cao nhận thức và kỹ năng số cho người khuyết tật; tạo điều kiện để họ tham gia thiết kế và thử nghiệm công nghệ; xây dựng chính sách số bao trùm, bảo đảm tiêu chuẩn tiếp cận; và phát triển cộng đồng hỗ trợ, khuyến khích ứng dụng AI trong học tập, làm việc và khởi nghiệp.

Ngày 18/4 là Ngày Người khuyết tật Việt Nam. Trong năm 2025, chủ đề của Ngày Người Khuyết tật Việt Nam là “Công nghệ số và khả năng tiếp cận cho người khuyết tật”. Chủ đề này đã đặt ra một vấn đề mang tính thời đại: làm thế nào để chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo thực sự trở thành công cụ giải phóng, trao quyền và mở rộng cơ hội cho hơn 6 triệu người khuyết tật tại Việt Nam.