Nhật Bản và bài toán mang tên Mỹ - Trung trong cuộc đua công nghệ

Xung đột căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc kéo dài trong nhiều năm, dẫn đến hệ quả Mỹ đã tập hợp các đồng minh để ngăn chặn Trung Quốc phá vỡ chuỗi cung ứng chất bán dẫn toàn cầu. Tuy nhiên, dự án thí điểm "Liên minh Chip" với sự tham gia của Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan đã liên tục đối mặt với nhiều rào cản kể từ khi ý tưởng này được đưa ra lần đầu tiên vào năm ngoái, theo Tech Wire Asia.

Cục diện có thể thay đổi trong năm nay, khi một quan chức thương mại cấp cao của Nhật Bản gần đây đã chia sẻ ý định thúc đẩy hơn nữa hợp tác với Hoa Kỳ nhằm hạn chế xuất khẩu công nghệ cao sang Trung Quốc của nước này. Trong chuyến thăm tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế ở Washington, Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản Yasutoshi Nishimura cho biết: "Chúng tôi bắt buộc phải tăng cường hợp tác trong lĩnh vực kiểm soát xuất khẩu".

Bộ trưởng Nishimura cho rằng động thái này rất quan trọng, đặc biệt là "để giải quyết việc lạm dụng các công nghệ tiên tiến mới nổi từ các tác nhân độc hại và chuyển giao công nghệ không phù hợp". Đề xuất “Liên minh Chip” bao gồm Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan vì những quốc gia này vượt trội trong một số phân khúc nhất định của ngành công nghiệp bán dẫn và nếu kết hợp sức mạnh của mỗi thành viên tham gia sẽ tạo ra một chuỗi cung ứng chất bán dẫn hoàn chỉnh từ khâu thiết kế đến sản xuất.

Đối với Hoa Kỳ, bằng cách tập hợp các nguồn lực lại với nhau, liên minh trở thành một nền tảng thúc đẩy đột phá công nghệ và chống lại sự gián đoạn nguồn cung xuất phát từ xung đột thương mại hoặc căng thẳng địa chính trị. Ông Nishimura cũng cho biết Tokyo muốn hợp tác chặt chẽ hơn với Washington để cùng phát triển các công nghệ lưỡng dụng, vì những thách thức quân sự gia tăng từ Bắc Kinh gây căng thẳng trên eo biển Đài Loan sau khi Chủ tịch Hạ viện Mỹ khi đó là bà Nancy Pelosi đến thăm vào tháng 8/2022.

"Chúng tôi sẽ thực hiện kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt dựa trên hợp tác quốc tế đồng thời tham gia chặt chẽ vào việc trao đổi quan điểm với Mỹ và các quốc gia liên quan khác", ông Nishimura nói. Phát biểu của vị Bộ trưởng này chỉ đơn giản là đưa ra tín hiệu mới nhất rằng Nhật Bản có khả năng tham gia - nếu không muốn nói là hoàn toàn chắc chắn - lệnh cấm chip của Mỹ đối với Trung Quốc trong bối cảnh cuộc chiến bán dẫn khốc liệt giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Khi chính quyền Biden liên tục đưa ra các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chống lại Trung Quốc vào tháng 10/2022, điều này đã làm tê liệt khả năng của Bắc Kinh trong việc mua lại công nghệ và thiết bị chip cao cấp đến từ Mỹ. Động thái này, được coi là tồi tệ nhất nhưng cũng hiệu quả nhất, góp phần ngăn cản công dân Hoa Kỳ làm việc cho một số công ty nhất định. Tuy nhiên, các chuyên gia lập luận rằng sự thành công của việc kiểm soát xuất khẩu đó phụ thuộc phần lớn vào lập trường thống nhất từ các đồng minh chủ chốt, bao gồm các nhà sản xuất công cụ chip tiên tiến như Nhật Bản và Hà Lan.

Vào đầu tháng 12 năm ngoái, một số báo cáo cho thấy Nhật Bản và Hà Lan đã đồng ý về nguyên tắc tham gia cùng Mỹ trong việc thắt chặt kiểm soát việc xuất khẩu máy móc sản xuất chip tiên tiến sang Trung Quốc. Mặc dù vậy, không có thông cáo chính thức nào đến từ cả hai quốc gia được đưa ra.

Xét cho cùng, đối với Nhật Bản, "chúng ta không được quá phụ thuộc vào các quốc gia khác, đặc biệt là chỉ vào một quốc gia cụ thể, về hàng hóa và công nghệ không thể thiếu cho các ngành công nghiệp và cuộc sống hàng ngày", ông Nishimura khẳng định. Ông tin rằng cả Nhật Bản và Mỹ nên hợp lực để thúc đẩy đổi mới toàn cầu đối với chất bán dẫn, công nghệ sinh học và các công nghệ mới nổi quan trọng khác. "Để làm được điều này, chúng ta phải đầu tư táo bạo ở quy mô chưa từng thấy trước đây".

LIÊN MINH MỸ - NHẬT 

Vào tháng 6 năm ngoái, Mỹ và Nhật Bản đã phát động một cuộc đối thoại kinh tế cấp cao nhằm đẩy lùi Trung Quốc và chống lại sự gián đoạn do trận chiến căng thẳng giữa Nga -  Ukraine. Hai đồng minh lâu năm đã đồng ý thành lập một trung tâm nghiên cứu chung mới cho chất bán dẫn thế hệ tiếp theo trong cuộc họp tại Washington.

Sau đó, vào tháng 12, IBM có trụ sở tại Mỹ và nhà sản xuất chip Rapidus do chính phủ Nhật Bản hậu thuẫn đã hình thành quan hệ đối tác để chế tạo chip 2 nanomet, một động thái được coi là "biểu tượng của hợp tác bán dẫn Nhật Bản - Hoa Kỳ", ông Nishimura tuyên bố. Cùng với đó, ông cho rằng cả Mỹ và Nhật Bản cần phải mở rộng hợp tác công nghệ cao song phương trong các lĩnh vực khoa học công nghệ lượng tử và trí tuệ nhân tạo.

Rõ ràng, nội các Nhật Bản đã sửa đổi các tài liệu chiến lược an ninh quốc gia vào tháng 12 năm ngoái và nâng cấp Trung Quốc lên "một thách thức chiến lược chưa từng có". Các tài liệu mới được xây dựng cho thấy Nhật Bản "hoàn toàn không thể dung thứ cho những nỗ lực đơn phương đối với hiện trạng bằng vũ lực" ở Biển Hoa Đông và Biển Đông.

Hiện tại, những động thái của Nhật Bản tham gia nỗ lực của Washington nhằm ngăn chặn dòng chip và công nghệ tiên tiến sang Trung Quốc vẫn chưa quá rõ ràng. Nhưng một điều chắc chắn là khi nước này chọn Mỹ thay vì Trung Quốc, điều đó sẽ không chỉ làm tổn hại đến lợi ích của các doanh nghiệp bán dẫn hiện đang kinh doanh tại đây mà còn làm suy yếu sức hấp dẫn của ngành đối với các nhà đầu tư toàn cầu.