Những nguyên nhân thực sự đứng sau thất bại của các startup Đông Nam Á

Trên toàn cầu, ước tính khoảng 90% startup thất bại và Đông Nam Á cũng không ngoại lệ. Điểm khác biệt nằm ở nguyên nhân thất bại. Cách lý giải phổ biến thường đổ lỗi cho chu kỳ vốn - khi tiền rẻ thì tăng trưởng nóng, khi mùa đông gọi vốn đến thì sụp đổ, theo Technode Global.

Nhưng báo cáo chuyên sâu đến từ tổ chức tư vấn Wright Partners gần đây về hiệu quả đầu tư mạo hiểm doanh nghiệp cho thấy vấn đề mang tính cấu trúc hơn. Sau khi phỏng vấn nhiều lãnh đạo đầu tư và phân tích thất bại trong cả hệ sinh thái startup do doanh nghiệp lớn hậu thuẫn lẫn startup gọi vốn từ quỹ VC, một điểm chung có thể chỉ ra: nhiều startup đã cho thấy sự “mong manh” từ rất lâu trước khi cạn vốn.

Dù nhận được hậu thuẫn từ doanh nghiệp lớn hay quỹ đầu tư mạo hiểm, nhiều startup Đông Nam Á thường mắc sai lầm giống nhau: chọn sai vấn đề cần giải quyết, quản trị yếu, kinh nghiệm của nhà sáng lập còn hạn chế hay khả năng thích ứng kém trước cú sốc ngoại cảnh. Đây là vấn đề thiết kế mô hình, không phải do bối cảnh kinh tế vĩ mô. Nếu khu vực không giải quyết loạt điểm yếu này, làn sóng bùng nổ tiếp theo nhiều khả năng vẫn sẽ tạo ra những thất bại tương tự.

THEO ĐUỔI VẤN ĐỀ KHÔNG THỰC SỰ LÀ “ĐIỂM ĐAU”

Lý do phổ biến nhất khiến startup thất bại rất đơn giản: khách hàng không cảm thấy đủ “đau” để sẵn sàng trả tiền cho giải pháp.

Quá trình kiểm chứng ban đầu thường rất hời hợt. Các nhóm thực hiện một vài cuộc phỏng vấn hoặc thử nghiệm nhỏ, rồi tuyên bố ý tưởng đã được “xác thực”. Nhưng sự quan tâm mang tính xã giao và sự sẵn sàng chi tiền là hai tín hiệu hoàn toàn khác nhau. Hệ quả là nhiều startup tung ra sản phẩm nghe có vẻ hấp dẫn nhưng không đủ cấp bách đối với khách hàng.

Chu kỳ “thổi phồng” công nghệ tại Đông Nam Á càng củng cố vấn đề này. Vài năm gần đây, xu hướng như blockchain, Web3 và giờ là AI tạo sinh đã đẩy nhiều nhóm đi theo hướng ý tưởng dẫn dắt bởi công nghệ, thay vì bắt đầu từ vấn đề thực sự. Nhiều startup thu hút chú ý ban đầu nhưng gặp khó trong việc tạo doanh thu vì “điểm đau” của khách hàng yếu hoặc chưa được xác định rõ. Khi cơn sốt qua đi, mô hình kinh doanh cũng dần biến mất.

Đông Nam Á không thiếu startup sáng tạo hay tham vọng — điều còn thiếu là cách tiếp cận kỷ luật hơn trong việc xác định vấn đề đáng để giải quyết. Ý tưởng cần phải được “soi” kỹ hơn trước khi trở thành doanh nghiệp.

KHOẢNG TRỐNG QUẢN TRỊ

Khi startup sụp đổ, người ta thường cho rằng nguyên nhân là thiếu vốn. Nhưng việc cạn tiền chỉ là triệu chứng của vấn đề quản trị sâu hơn.

Đối với các nhóm dự án trong doanh nghiệp, thách thức quản trị thể hiện rất rõ. Quy trình ra quyết định chậm chạp, phê duyệt kéo dài hàng tháng, khiến startup mất đi động lực quý giá. Có dự án phải chờ tới nửa năm để khoản vốn đã được duyệt chính thức giải ngân. Với tiêu chuẩn của startup, đó là khoảng thời gian quá dài.

Startup độc lập cũng tồn tại điểm yếu quản trị riêng. Một số thất bại đình đám trong lĩnh vực công nghệ nông nghiệp, công nghệ tài chính hay nuôi trồng thủy sản không chỉ xuất phát từ việc thị trường xấu đi — mà còn do giám sát lỏng lẻo, kỷ luật báo cáo kém hoặc mở rộng quá nhanh che giấu điểm tồn đọng bên trong.

Quản trị tốt không đồng nghĩa với quan liêu. Ở trạng thái tốt nhất, kỹ năng quản trị giúp tránh lệch hướng, bảo vệ dòng tiền và tạo cấu trúc để startup phản ứng nhanh khi giả định ban đầu không còn đúng. Tại Đông Nam Á, lỗ hổng quản trị đã âm thầm góp phần gây ra nhiều thất bại hơn cả “mùa đông gọi vốn”.

YẾU TỐ ĐẾN TỪ NHÀ SÁNG LẬP

Lực lượng nhà sáng lập tại Đông Nam Á vẫn còn trẻ. Số lượng nhà sáng lập khởi nghiệp lần thứ hai còn ít. Sự thiếu kinh nghiệm thể hiện rõ ở cả startup gọi vốn VC lẫn startup nội bộ doanh nghiệp.

Startup độc lập thường mở rộng nhanh hơn năng lực lãnh đạo thực tế. Khi định giá tăng vọt, nhà sáng lập chịu áp lực phải tăng trưởng mạnh mẽ ngay cả khi nền tảng chưa sẵn sàng. Nếu không có nền tảng đủ vững, quyết định được đưa ra lúc lạc quan sẽ trở thành gánh nặng khi bối cảnh thay đổi.

Startup nội bộ doanh nghiệp lại đối mặt với thách thức khác: người dẫn dắt thường là quản lý trong công ty chứ không phải doanh nhân thực thụ. Họ có thể hiểu ngành, nhưng chưa quen với việc xây dựng từ con số 0 — phải biết chấp nhận sự mơ hồ, xoay trục nhanh, đưa ra lựa chọn khó khăn và chịu trách nhiệm hoàn toàn về kết quả. Khi thiếu quyền tự chủ hoặc quyền sở hữu thực chất, họ khó hành động với tinh thần khẩn trương của một doanh nhân.

Trong cả hai môi trường, vấn đề không nằm ở động lực cá nhân, mà ở cấu trúc. Startup dễ chệch hướng khi người lãnh đạo thiếu kinh nghiệm, thiếu động lực phù hợp hoặc thiếu quyền ra quyết định. Ngược lại, startup hoạt động hiệu quả hơn khi nhà sáng lập có quyền sở hữu thực sự, quyền quyết định rõ ràng và được hỗ trợ để nâng cao năng lực phán đoán.

KHẢ NĂNG THÍCH ỨNG

Ngay cả những startup thành công nhất cũng phải đối mặt với khó khăn: giá hàng hóa lên xuống, chính sách từ chính phủ, biến động địa chính trị và sự thay đổi nhanh chóng trong hành vi khách hàng. Nhiều startup thất bại không phải vì mô hình ban đầu sai, mà vì không thể thích ứng khi điều kiện bên ngoài thay đổi.

Điều này lặp lại nhiều lần trong một số ngành như nông nghiệp và logistics, nơi thành công ban đầu có thể che giấu bất ổn về mặt kinh tế. Khi chi phí đầu vào tăng vọt hoặc giá bán sụt giảm, hiệu quả đơn vị nhanh chóng đi xuống. Startup từng tăng trưởng mạnh trong điều kiện thuận lợi bỗng thấy mô hình không còn bền vững. Nỗ lực xoay trục thường đến quá muộn hoặc đòi hỏi nguồn vốn mà startup không còn.

Khả năng thích ứng không chỉ là xoay chuyển tình thế. Đó còn là việc thiết kế startup với “vùng đệm” thực tế, nguồn doanh thu đa dạng và sự khiêm tốn để liên tục kiểm tra lại giả định. Startup trở nên “dễ vỡ” khi phụ thuộc vào điều kiện quá hẹp để thành công.

CON ĐƯỜNG PHÍA TRƯỚC

Nếu Đông Nam Á muốn thế hệ startup tiếp theo bền vững hơn, khu vực cần tập trung củng cố nền móng thay vì chạy theo chu kỳ.

Cách tiếp cận nghiêm ngặt trong việc phát hiện vấn đề là điều thiết yếu. Startup cần dành nhiều thời gian hơn để “thử áp lực” và tìm kiếm tín hiệu doanh thu sớm trước khi xây dựng sản phẩm hoàn chỉnh. Khi dự án đối diện sự thật từ khách hàng sớm hơn, ý tưởng yếu sẽ nhanh chóng bị loại bỏ — còn ý tưởng mạnh sẽ được củng cố niềm tin.

Phân bổ vốn cũng cần kỷ luật hơn. Gắn nguồn vốn với cột mốc rõ ràng sẽ khuyến khích thử nghiệm mà không cần cam kết quá sớm. Cách làm này giúp startup có không gian học hỏi, đồng thời tránh rơi vào bẫy mở rộng khi chưa sẵn sàng.

Hỗ trợ nhà sáng lập một cách có chủ đích cũng rất quan trọng. Đông Nam Á không thể rút ngắn con đường để có nhiều nhà sáng lập dày dạn kinh nghiệm, nhưng có thể xây dựng nền tảng giúp nhà sáng lập lần đầu trưởng thành nhanh hơn. Sở hữu thực chất, quyền hạn rõ ràng và khả năng tiếp cận cố vấn giàu kinh nghiệm sẽ giúp nhiều doanh nhân phát triển năng lực phán đoán, đồng thời giữ cho lợi ích gắn liền với thành công dài hạn.

Cuối cùng, khả năng chống chịu cần được tích hợp ngay từ khâu thiết kế startup. Thị trường sẽ thay đổi, chi phí sẽ biến động và giả định sẽ bị thách thức. Startup thường xuyên kiểm tra sức chịu đựng của mô hình, bám sát khách hàng và duy trì tính linh hoạt trong vận hành sẽ phản ứng nhanh hơn khi gián đoạn xảy ra.

Đông Nam Á đã chứng minh rằng khu vực có thể tạo ra những công ty đột phá. Thách thức tiếp theo là tạo ra những công ty tồn tại lâu dài. Bằng việc cải thiện cách startup được thiết kế, quản trị và dẫn dắt, khu vực có thể xây dựng hệ sinh thái đổi mới không bị định nghĩa bởi chu kỳ — mà bởi khả năng bền bỉ.