Từ tư duy “việc của Nhà nước”, đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mở của Việt Nam

Tại Hội thảo “Phát triển mạng lưới kết nối các trung tâm đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo - tập trung vào các công nghệ chiến lược và chuyển đổi số” ngày 31/10, do Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp Sáng tạo Quốc gia (NSSC) thuộc Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp Công nghệ (NATEC), Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp Cục Đổi mới sáng tạo, Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD - United Way Vietnam) và các cộng đồng công nghệ đồng tổ chức, ông Lê Toàn Thắng, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp Sáng tạo Quốc gia, Cục Phát triển Doanh nghiệp và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, đã khẳng định vai trò của mạng lưới kết nối trong việc góp phần thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp.

“Chúng ta có rất nhiều mạng lưới, như mạng lưới các quỹ đầu tư, mạng lưới các viện trường, mạng lưới các trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo của địa phương đến mạng lưới các chuyên gia kiều bào và các tổ chức hỗ trợ của quốc tế chung tay để phát triển hệ sinh thái Việt Nam”. Tuy nhiên, ông Thắng cũng chỉ ra những vấn đề lớn còn tồn tại. Đó là việc các mạng lưới đang hoạt động khá độc lập, thiếu sự kết nối.

Thực tế, trong hệ sinh thái, các trung tâm đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo đóng vai trò hạt nhân, kết nối các doanh nghiệp, viện trường và các tổ chức xã hội, hình thành mạng lưới lan tỏa tri thức, công nghệ và giá trị mới trên toàn quốc.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về thúc đẩy khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo quốc gia, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững MSD – United Way Vietnam, đã phân tích sâu về hai mô hình quốc tế tiêu biểu, một mô hình công và một mô hình tư, đến từ một nước châu Âu và một nước ở châu Á. Đó là Dutch Diamond của Hà Lan và mô hình Shinhan Square Bridge của Hàn Quốc.

DUTCH DIAMOND: NHÂN TỐ QUAN TRỌNG GIÚP HÀ LAN ĐỨNG THỨ 5 THẾ GIỚI VỀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO 

Theo mô hình Dutch Diamond, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo được xây dựng trên những trụ cột cơ bản. Trong đó, trụ cột thứ nhất là Nhà nước - đóng vai trò “kiến trúc sư” – người định hình và dẫn dắt. Chính phủ đưa ra các chính sách, chiến lược và phương pháp điều phối nhằm hỗ trợ và kết nối tất cả các chủ thể trong hệ sinh thái.

Một điểm đáng chú ý trong mô hình của Hà Lan là cách tiếp cận theo ngành công nghiệp chiến lược. Chính phủ Hà Lan xác định rõ những lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ bán dẫn, y tế – sức khỏe, và thành lập các hội đồng chuyên môn cho từng ngành.

Mỗi hội đồng này quy tụ đại diện từ khu vực nhà nước, các chuyên gia, viện – trường, tổ chức xã hội, startup và nhà đầu tư, cùng nhau tư vấn và định hình phương hướng phát triển cho lĩnh vực phụ trách. "Cách làm này giúp đảm bảo sự phối hợp đa bên, tránh tình trạng ngành nào chỉ do chính các doanh nghiệp hay chuyên gia trong lĩnh vực đó tự quyết, từ đó tạo nên sự phát triển cân bằng và bao trùm cho toàn hệ sinh thái", bà Linh nói.

Trụ cột thứ hai trong mô hình Diamond là doanh nghiệp – lực lượng trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Ở Hà Lan, doanh nghiệp được hưởng lợi từ môi trường đầu tư cởi mở và chính sách khuyến khích đầu tư mạo hiểm mạnh mẽ, nhờ vậy khu vực tư nhân trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới.

Tuy nhiên, để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, mọi khoản đầu tư đều phải được quản lý bởi ít nhất hai đại diện đến từ các bên khác nhau, bao gồm đại diện nhà nước, nhà đầu tư tư nhân và các tổ chức xã hội. Cơ chế này giúp giám sát quá trình đầu tư công bằng, tránh lợi ích cục bộ và tăng tính bao trùm trong hệ sinh thái.

Đặc biệt, các kết quả nghiên cứu hoặc sản phẩm được đầu tư bằng ngân sách nhà nước phải được mở và chia sẻ, tạo điều kiện cho các bên khác cùng khai thác, phát triển sâu hơn và tạo ra những giá trị mới từ chính nền tảng nghiên cứu ban đầu.

Trụ cột thứ ba trong mô hình Diamond là khối viện – trường, được xem như những “Living Lab”, nơi tri thức học thuật gắn kết trực tiếp với hoạt động của doanh nghiệp và xã hội.

Theo cách tiếp cận này, các trường đại học không chỉ là nơi nghiên cứu và giảng dạy, mà còn trở thành trung tâm thử nghiệm, ươm tạo ý tưởng và hợp tác với doanh nghiệp để đưa sáng kiến vào thực tiễn. Thực tế, có hàng nghìn ý tưởng khởi nghiệp từ sinh viên được hình thành mỗi năm – dù chỉ khoảng 4% trong số đó có tiềm năng ứng dụng, nhưng nếu được đầu tư và phát triển trong môi trường đại học phù hợp, chúng có thể tạo ra giá trị đáng kể cho xã hội.

Việc các trường liên kết với nhau trong một chiến lược phát triển thống nhất giúp hình thành mạng lưới đổi mới mở, nơi sinh viên, nhà nghiên cứu, startup và doanh nghiệp có thể đồng kiến tạo sản phẩm và giải pháp mới.

Trụ cột thứ tư là các tổ chức xã hội, đảm bảo tính bao trùm, minh bạch và khả năng giám sát – đánh giá tác động xã hội của toàn bộ hệ sinh thái.

Nhờ mô hình hợp tác bốn bên này – nhà nước, doanh nghiệp, viện–trường và xã hội – Hà Lan đã xuất khẩu mô hình Diamond tới hơn 20 quốc gia nhằm hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu. Mô hình này được xem là một trong những nhân tố quan trọng giúp Hà Lan vươn lên đứng thứ 5 thế giới về đổi mới sáng tạo năm 2024.

SHINHAN SQUARE BRIDGE: SÁNG KIẾN DO KHU VỰC TƯ NHÂN DẪN DẮT

Một mô hình tiêu biểu khác mà bà Linh đã chia sẻ là Shinhan Square Bridge của Hàn Quốc – một sáng kiến do khu vực tư nhân dẫn dắt, tiêu biểu cho cách doanh nghiệp lớn đóng vai trò trung tâm trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Chương trình này được tập đoàn tài chính Shinhan khởi xướng và vận hành, với mạng lưới hạ tầng trải rộng trên khắp Hàn Quốc và mở rộng sang nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Giống như mô hình Diamond của Hà Lan, Shinhan Square Bridge hướng tới xây dựng hệ sinh thái đổi mới mở, nơi mọi bên liên quan – từ doanh nghiệp, startup, nhà đầu tư đến các tổ chức xã hội – đều có thể tham gia. Điểm nổi bật là Shinhan không tập trung nguồn lực chỉ ở các thành phố lớn, mà chủ động mở rộng mạng lưới ra các địa phương, tạo điều kiện để mọi sáng kiến, dù bắt đầu từ bất cứ đâu, đều có cơ hội được hỗ trợ và phát triển.

Thông qua cơ chế kết nối, chia sẻ và trao đổi liên vùng, các startup có thể trải nghiệm, thử nghiệm và mở rộng mô hình của mình trên phạm vi toàn quốc. Bên cạnh đó, Shinhan Square Bridge còn đóng vai trò cầu nối quốc tế, giúp startup Hàn Quốc tiếp cận thị trường Việt Nam, đồng thời đưa startup Việt Nam sang Hàn Quốc và các nước khác để học hỏi, hợp tác và mở rộng quy mô kinh doanh.

“Mô hình này cho thấy sức mạnh của khu vực tư nhân trong việc kiến tạo và lan tỏa đổi mới sáng tạo, đồng thời chứng minh rằng một hệ sinh thái bền vững chỉ có thể hình thành khi có sự tham gia và liên kết của tất cả các chủ thể trong xã hội”, Viện trưởng Viện MSD nói. “Kinh nghiệm từ quốc tế cho thấy cần hạ tầng thể chế mở và hội đồng hợp tác đa bên; ngoài khu vực Nhà nước, khu vực tư nhân có thể trở thành hạt nhân kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nếu họ nhìn đổi mới sáng tạo không chỉ là lợi nhuận mà là tác động xã hội”.

Theo ông Lê Toàn Thắng, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp Sáng tạo Quốc gia, việc hình thành các mạng lưới đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo là yêu cầu tất yếu để kết nối các chủ thể, doanh nghiệp, viện-trường, tổ chức xã hội và nhà đầu tư, trong một hệ sinh thái thống nhất, hợp tác mở và cùng phát triển.

Ông Thắng khẳng định: “Hội thảo hôm nay không chỉ là diễn đàn chia sẻ, mà là bước khởi đầu cho Liên minh hợp tác các trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia, nơi mọi bên – từ nhà nước, doanh nghiệp, viện – trường đến cộng đồng công nghệ – cùng tham gia phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Việt Nam mở, liên kết và bền vững".