AI "bóp méo" ảnh vệ tinh: Mặt trận mới của chiến tranh thông tin tại Trung Đông

Các hình ảnh vệ tinh bị chỉnh sửa hoặc tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo đang lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội, làm gia tăng nguy cơ nhiễu loạn thông tin khi xung đột tại Trung Đông leo thang. Công nghệ từng được xem là công cụ xác thực khách quan nay trở thành “vũ khí” mới trong cuộc chiến truyền thông thời đại số.

ẢNH VỆ TINH BỊ “PHÙ PHÉP”

Theo Financial Times, cuối tuần qua, một bức ảnh vệ tinh lan truyền rộng rãi trên nền tảng X đã làm dấy lên làn sóng tranh cãi. Hình ảnh này — được chia sẻ trong một bài đăng từ tài khoản chính thức của tờ báo Iran Tehran Times — tuyên bố ghi lại thiệt hại của một hệ thống radar Mỹ tại Qatar sau cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran.

Tuy nhiên, phân tích cho thấy đây là hình ảnh đã bị chỉnh sửa bằng AI, thực chất dựa trên một khu vực tại Bahrain. Những dấu hiệu bất thường xuất hiện rõ ràng khi so sánh với ảnh gốc: các phương tiện trong bức ảnh “trước đó” chụp hơn một năm trước vẫn nằm nguyên vị trí; bóng đổ của các vật thể trùng khớp gần như tuyệt đối về góc độ và độ dài; một số chi tiết cấu trúc tòa nhà bị biến đổi không phù hợp với thực tế. Dữ liệu vệ tinh lịch sử cho thấy khu vực này không có thay đổi kết cấu đáng kể trong nhiều năm.

Đáng chú ý, theo ảnh vệ tinh do Planet Labs chụp ngày 1/3, địa điểm radar nói trên thực sự đã bị hư hại sau nhiều vụ không kích được xác minh bằng video. Điều này càng khiến việc pha trộn giữa sự thật và hình ảnh giả trở nên nguy hiểm: chỉ cần thay đổi một chi tiết nhỏ, AI có thể biến một sự kiện có thật thành một “phiên bản” khác, gây hiểu nhầm về mức độ thiệt hại hoặc bản chất cuộc tấn công.

Thế nhưng, bài đăng của Tehran Times đã thu hút gần 1 triệu lượt xem, được chia sẻ hàng nghìn lần và vẫn tồn tại trên nền tảng hơn 48 giờ. Hình ảnh này cũng xuất hiện trên nhiều mạng xã hội và website khác, cho thấy tốc độ lan truyền vượt ngoài khả năng kiểm soát tức thì.

GENERATIVE AI VÀ SỰ SỤP ĐỔ CỦA “RÀO CẢN KỸ THUẬT”

Vụ việc phản ánh một bước ngoặt quan trọng trong chiến tranh thông tin: sự phổ cập của công nghệ AI tạo sinh (generative AI). Trước đây, việc làm giả ảnh vệ tinh đòi hỏi nguồn lực đáng kể, kỹ năng chỉnh sửa chuyên sâu và thường gắn với các cơ quan tình báo nhà nước. Giờ đây, chỉ cần một bộ công cụ AI miễn phí, bất kỳ cá nhân nào cũng có thể tạo ra hình ảnh đủ thuyết phục để đánh lừa người xem phổ thông.

Brady Africk, nhà nghiên cứu tình báo nguồn mở (OSINT) độc lập và giám đốc truyền thông tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (American Enterprise Institute), cho rằng công chúng có xu hướng tin tưởng ảnh vệ tinh vì tin rằng quy trình thu thập dữ liệu quá phức tạp để có thể bị làm giả dễ dàng. “Ảnh vệ tinh có thể bị thao túng giống như bất kỳ hình ảnh nào khác. AI khiến việc đó trở nên dễ dàng hơn rất nhiều và tạo ra mối đe dọa nghiêm trọng đối với những người tìm kiếm thông tin chính xác trên mạng”, ông nói.

Theo chuyên gia Africk, điều đáng lo ngại là tốc độ cải thiện của các mô hình AI. Khi chất lượng hình ảnh ngày càng cao và chi tiết ngày càng tinh vi, việc phát hiện giả mạo sẽ càng khó khăn hơn trong các xung đột tương lai.

Henk van Ess, chuyên gia nghiên cứu trực tuyến và tác giả bản tin Digital Digging, nhấn mạnh sự khác biệt giữa deepfake con người và ảnh vệ tinh giả. Với khuôn mặt, người xem có thể tìm “dấu hiệu sinh trắc học” như chớp mắt bất thường, kết cấu da thiếu tự nhiên hay hình dạng tai méo mó. Nhưng với ảnh vệ tinh — vốn chỉ gồm nhà cửa, đường sá, địa hình — gần như không có “dấu hiệu sinh học” để đối chiếu.

“Phần lớn công chúng không biết một ảnh vệ tinh chân thực từ một cảm biến cụ thể ở độ phân giải nhất định trông như thế nào. Rào cản kỹ thuật đã sụp đổ”, ông nhận định. Theo van Ess, đây chính là sự thay đổi mang tính bước ngoặt: từ chỗ cần cả một cơ quan tình báo với kỹ năng Photoshop chuyên nghiệp, nay bất kỳ ai cũng có thể tạo ra bằng chứng thị giác đủ sức tác động dư luận — thậm chí làm rung chuyển thị trường tài chính.

Trước làn sóng video và hình ảnh giả lan tràn, Giám đốc sản phẩm của X, Nikita Bier, cho biết nền tảng này sẽ tăng cường biện pháp kiểm soát nội dung do AI tạo ra. Người dùng chia sẻ nội dung mà không công khai rõ ràng nguồn gốc có thể bị cấm kiếm tiền trong 90 ngày; tái phạm nhiều lần có thể bị đình chỉ vĩnh viễn.

KHI AI THAY ĐỔI CÁCH CÔNG CHÚNG NHÌN NHẬN CHIẾN TRƯỜNG

Không chỉ dừng lại ở việc chỉnh sửa cấu trúc, AI còn được sử dụng để nâng cấp và tô màu ảnh vệ tinh đen trắng. Một bức ảnh lan truyền rộng rãi được cho là phiên bản phóng đại, tô màu từ ảnh gốc do Airbus chụp. Hình ảnh mang watermark của MizarVision — một start-up không gian Trung Quốc — nhưng lại không xuất hiện trên các kênh chính thức của công ty này. Trang chính thức của MizarVision hiện cũng đăng cảnh báo về các tài khoản mạo danh phát tán hình ảnh gắn thương hiệu của họ.

Theo Bo Zhao, giáo sư địa lý số tại Đại học Washington, việc thêm màu sắc có thể thay đổi cách người xem diễn giải cảnh tượng. “Ảnh đen trắng không chứa đầy đủ chi tiết và góc nhìn về sự khác biệt trên mặt đất. Khi có màu, người ta dễ phân biệt và suy diễn hơn — kể cả khi những khác biệt đó không thực sự tồn tại”, ông phân tích.

Một ví dụ khác là hình ảnh được cho là ghi lại thiệt hại tại một căn cứ Mỹ gần Erbil, Iraq, với đám cháy dữ dội và cột khói khổng lồ. Tuy nhiên, khi đối chiếu với ảnh chụp gần đây tại cùng địa điểm, nhiều chi tiết cấu trúc không khớp, cho thấy khả năng cao đây là sản phẩm AI.

Thậm chí, một bài đăng tuyên bố cho thấy thi thể Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei được kéo ra khỏi đống đổ nát cũng lan truyền trên mạng, dù chưa được xác minh và có dấu hiệu là hình ảnh tạo sinh.

Trung Đông không phải chiến trường đầu tiên bị AI “xâm nhập”. Các báo cáo về ảnh vệ tinh giả từng xuất hiện trong xung đột Ấn Độ – Pakistan năm ngoái, cũng như trong chiến tranh Nga – Ukraine. Mỗi cuộc xung đột mới dường như lại là “phòng thí nghiệm” cho các công nghệ thao túng thông tin ngày càng tinh vi.

Theo Africk, giải pháp lâu dài không chỉ nằm ở công nghệ phát hiện giả mạo, mà còn ở giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng. “Điều quan trọng là người dân phải kiên quyết tìm đến những nguồn tin đáng tin cậy, hoạt động công khai và có trách nhiệm. Đây trước hết là vấn đề giáo dục và nhận thức”, ông nói.