Dòng vốn khởi nghiệp tại ASEAN giảm mạnh, nguy cơ xuất hiện làn sóng “startup zombie”

Trong bối cảnh dòng tiền khan hiếm, nhiều công ty buộc phải đóng cửa, thu hẹp hoạt động hoặc trở thành “startup zombie” – tồn tại cầm chừng nhưng không thể huy động vốn mới.

ĐÔNG NAM Á TỤT LẠI PHÍA SAU TOÀN CẦU TRONG QUÁ TRÌNH PHỤC HỒI SAU “MÙA ĐÔNG GỌI VỐN”

Hoạt động gọi vốn của các startup Đông Nam Á tiếp tục duy trì ở mức thấp trong năm 2025, phản ánh sự thận trọng của giới đầu tư sau giai đoạn bùng nổ trước đó.

Theo nghiên cứu của DealStreetAsia, các startup trong khu vực chỉ huy động được khoảng 1,16 tỷ USD trong quý IV/2025, giảm nhẹ so với cùng kỳ năm trước. Tính chung cả năm, tổng vốn đầu tư đạt khoảng 5,4 tỷ USD, tăng 18% so với năm 2024 nhưng vẫn chỉ bằng khoảng một phần tư so với mức đỉnh của năm 2021 – thời điểm thị trường vốn mạo hiểm toàn cầu ở giai đoạn tăng trưởng nóng.

Trong khi đó, dữ liệu từ Crunchbase cho thấy tổng vốn đầu tư cho startup trên toàn cầu đã tăng khoảng 30% trong năm 2025. Điều này cho thấy Đông Nam Á đang tụt lại phía sau trong quá trình phục hồi sau “mùa đông gọi vốn” kéo dài từ năm 2022.

Sự khan hiếm nguồn vốn đã khiến nhiều startup phải tìm cách xoay xở để tồn tại. Một nhà đầu tư mạo hiểm hoạt động trong khu vực cho biết ngày càng nhiều doanh nghiệp phải cân nhắc chuyển hướng mô hình kinh doanh hoặc bán bớt tài sản để duy trì hoạt động.

Trong vài năm gần đây, truyền thông khu vực đã ghi nhận hàng loạt startup phải đóng cửa hoặc thu hẹp quy mô. Trong số đó có các công ty tại Singapore như Tessa Therapeutics – một doanh nghiệp công nghệ sinh học – và Pace Enterprise – công ty fintech cung cấp dịch vụ “mua trước trả sau”.

Những doanh nghiệp không thể huy động vốn mới nhưng vẫn tiếp tục hoạt động ở mức tối thiểu thường được gọi là “startup zombie” – tồn tại nhưng không có khả năng tăng trưởng.

CÂU CHUYỆN ULA: TỪ “NGÔI SAO KỲ VỌNG” ĐẾN QUYẾT ĐỊNH ĐÓNG CỬA

Một trong những ví dụ đáng chú ý cho tình trạng khó khăn của startup Đông Nam Á là Ula, nền tảng bán buôn B2B phục vụ các cửa hàng tạp hóa nhỏ tại Indonesia, thường được gọi là warung.

Được thành lập năm 2019 bởi doanh nhân từng làm việc tại Amazon là Nipun Mehra, Ula từng được xem là một trong những startup triển vọng của Indonesia. Công ty thu hút nhiều nhà đầu tư lớn, trong đó có quỹ gia đình của Jeff Bezos, cùng các quỹ đầu tư nổi tiếng như Sequoia Capital và Tiger Global Management.

Mô hình kinh doanh của Ula dựa trên việc cải thiện hệ thống phân phối hàng hóa vốn kém hiệu quả tại thị trường mới nổi. Nền tảng này giúp các cửa hàng tạp hóa nhỏ đặt hàng trực tuyến và nhận hàng từ các trung tâm phân phối.

Tuy nhiên, ngay sau khi thành lập, đại dịch COVID-19 đã làm gián đoạn kế hoạch mở rộng của công ty, đặc biệt là việc triển khai mạng lưới bán hàng và trung tâm logistics.

Thị trường mục tiêu của Ula – các cửa hàng warung – phân bố rải rác trên diện tích rộng, khiến chi phí giao hàng chặng cuối (last-mile delivery) trở nên đắt đỏ và tốn nhiều nhân lực. Để cải thiện hiệu quả, công ty triển khai mô hình “điểm nhận hàng nhóm”, nơi chủ cửa hàng phải di chuyển khoảng 1–2 km để nhận hàng.

Tuy vậy, con đường đạt được lợi nhuận vẫn rất khó khăn.

Khi môi trường gọi vốn trở nên khắc nghiệt sau năm 2022, Ula nhận thấy việc tiếp tục mở rộng sẽ rất khó khả thi. Công ty tuyên bố tạm dừng hoạt động vào năm 2023 và sau đó dần dần đóng cửa hoàn toàn.

Trong thông báo trên mạng xã hội vào tháng 8 năm ngoái, công ty thừa nhận: “Đến cuối năm 2022, thực tế thị trường đã thay đổi. Chúng tôi đã thử chuyển hướng, thử nghiệm nhiều mô hình và sáng tạo các giải pháp mới, nhưng con đường dẫn đến lợi nhuận bền vững vẫn rất khó khăn.”

NGUYÊN NHÂN KHIẾN NGUỒN VỐN KHỞI NGHIỆP TẠI ĐÔNG NAM Á SỤT GIẢM

Một trong những nguyên nhân chính khiến dòng vốn startup suy giảm là sự thay đổi mạnh của môi trường tài chính toàn cầu.

Từ năm 2022, các ngân hàng trung ương lớn bắt đầu chu kỳ thắt chặt tiền tệ để kiềm chế lạm phát. Lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm đã tăng từ khoảng 1% lên tới gần 5% vào năm 2023.

Khi lợi suất trái phiếu tăng, nhà đầu tư có xu hướng chuyển sang các tài sản ít rủi ro hơn thay vì rót vốn vào các startup – vốn được xem là khoản đầu tư có mức độ rủi ro cao.

Theo bà Maisy Ng, đối tác quản lý tại quỹ đầu tư mạo hiểm Delight Capital ở Singapore, giai đoạn hưng phấn trước đây của thị trường startup đã kết thúc.

Bà cho biết: “Sự hưng phấn của những năm trước đã bị thay thế bởi môi trường thị trường khó khăn và điều kiện thoái vốn hạn chế. Startup ngày nay cần chứng minh rằng họ có thể kiếm tiền và mô hình kinh doanh thực sự có khả năng mở rộng”.

Một yếu tố khác khiến Đông Nam Á phục hồi chậm hơn so với Mỹ, châu Âu hay Ấn Độ là việc thiếu các vòng gọi vốn “down round” – tức gọi vốn ở mức định giá thấp hơn vòng trước.

Ông Takahiro Suzuki, đối tác của quỹ đầu tư Genesia Ventures, cho rằng tại Mỹ hay châu Âu, các quỹ đầu tư mạo hiểm có lịch sử lâu dài nên nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận các vòng gọi vốn giảm giá trị nếu cần thiết, bởi lợi nhuận từ những khoản đầu tư khác có thể bù đắp.

Trong khi đó, nhiều quỹ đầu tư tại Đông Nam Á còn khá mới và chưa có thành tích đầu tư dài hạn, khiến họ ít sẵn sàng chấp nhận các “down round” vì điều này sẽ làm giảm giá trị danh mục đầu tư. Kết quả là nhiều startup không thể huy động vốn mới, buộc phải cắt giảm chi phí và tồn tại trong trạng thái “zombie”.

Niềm tin của nhà đầu tư cũng bị ảnh hưởng bởi một số bê bối doanh nghiệp trong khu vực. Một ví dụ là vụ gian lận kế toán tại công ty công nghệ nuôi trồng thủy sản eFishery, từng là startup được định giá cao.

Trong khi đó, xu hướng đầu tư cũng đang thay đổi rõ rệt. Trước đây, những startup huy động vốn lớn thường thuộc lĩnh vực tiêu dùng số như gọi xe hoặc thương mại điện tử, tiêu biểu là Grab và Sea Group.

Tuy nhiên, theo dữ liệu của DealStreetAsia, thương vụ gọi vốn lớn nhất năm 2025 lại thuộc về Princeton Digital Group – nhà vận hành trung tâm dữ liệu tại Singapore – với 1,3 tỷ USD. Điều này phản ánh nhu cầu ngày càng tăng đối với hạ tầng số, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh.

Đứng thứ hai là công ty công nghệ y sinh UltraGreen.ai với 188 triệu USD. Doanh nghiệp này cung cấp công nghệ huỳnh quang hỗ trợ phẫu thuật và đã niêm yết trên Sàn giao dịch chứng khoán Singapore vào tháng 12.

Theo bà Maisy Ng, trong bối cảnh thị trường khó khăn, các nhà đầu tư ngày càng ưu tiên những startup giải quyết vấn đề thực sự của khách hàng.

“Chúng tôi luôn thích đầu tư vào những sản phẩm giống ‘thuốc giảm đau’ hơn là ‘vitamin’. Nếu một công ty giải quyết được nỗi đau thực sự của khách hàng, thay vì chỉ cung cấp giải pháp ‘có cũng được’, họ vẫn có thể tồn tại và phát triển ngay cả khi thị trường khó khăn", bà nói.