Chiêu gọi vốn "đa tầng" của startup AI: Nhanh chóng trở thành kỳ lân, đẩy định giá “lên mây”

Cách làm này giúp doanh nghiệp nhanh chóng chạm mốc “kỳ lân”, nhưng cũng làm dấy lên tranh luận về giá trị thực và sự công bằng giữa các nhà đầu tư.

KHI “KỲ LÂN” CÓ THỂ ĐƯỢC TẠO RA CHỈ SAU VÀI NGÀY

Theo Wall Street Journal, cuộc đua rót vốn vào các startup AI đang tạo ra những kỷ lục mới về tốc độ tăng định giá. Nhưng đằng sau những con số tỷ USD hào nhoáng là các cấu trúc giao dịch phức tạp hơn trước rất nhiều.

Một ví dụ điển hình là Serval – startup phát triển nền tảng AI tự động hóa các yêu cầu hỗ trợ khách hàng. Tháng 12 vừa qua, Serval ký thỏa thuận riêng với quỹ đầu tư mạo hiểm danh tiếng Sequoia Capital, trong đó công ty được định giá dưới 400 triệu USD. Chỉ vài ngày sau, Serval công bố hoàn tất vòng gọi vốn mới với mức định giá vượt 1 tỷ USD, chính thức gia nhập câu lạc bộ “kỳ lân” của Thung lũng Silicon.

Việc định giá tăng thêm khoảng 600 triệu USD trong chưa đầy một tuần không đến từ sự thay đổi đột biến về doanh thu hay công nghệ. Thay vào đó, đây là kết quả của một chiến thuật gây quỹ đang ngày càng phổ biến: bán cổ phần cho nhà đầu tư dẫn dắt ở một mức giá, đồng thời hoặc ngay sau đó chào bán thêm cổ phần cho nhóm nhà đầu tư khác ở mức giá cao hơn đáng kể.

Về bản chất, mô hình này hoạt động như sau: startup ký thỏa thuận với một nhà đầu tư lớn, thường là quỹ tên tuổi, ở mức định giá tương đối “mềm”. Sau đó, công ty sử dụng uy tín của nhà đầu tư dẫn dắt để chào bán tiếp cổ phần cho các nhà đầu tư khác với mức định giá cao hơn nhiều.

Kết quả là nhà đầu tư dẫn dắt ghi nhận khoản lãi lớn “trên giấy tờ”, trong khi đó startup có thể công bố mức định giá danh nghĩa cao, thu hút truyền thông và thị trường, hình ảnh công ty được nâng tầm nhanh chóng.

Theo dữ liệu từ Carta – nền tảng phần mềm tài chính phục vụ hàng chục nghìn startup – tần suất các thương vụ đa tầng như vậy đã tăng mạnh trong quý IV năm ngoái, với khoảng 20 thương vụ diễn ra trong vòng 6–12 tháng gần đây.

Ông Chris Douvos, nhà sáng lập AHOY Capital, nhận định thẳng thắn rằng cách làm này “chắc chắn thổi phồng định giá”. Theo ông, nhà sáng lập và nhà đầu tư có thể “vũ khí hóa bảng cân đối kế toán” để tạo ra những khoản đầu tư lớn ở mức định giá cao, nhằm nhanh chóng “phong vương” cho một công ty và chiếm trọn sự chú ý của thị trường.

Trong bối cảnh AI trở thành lĩnh vực cạnh tranh khốc liệt nhất của giới công nghệ, việc đạt mốc 1 tỷ USD không chỉ mang ý nghĩa tài chính mà còn là lợi thế chiến lược. Một startup được gắn mác “kỳ lân AI” sẽ dễ dàng hơn trong việc thu hút khách hàng doanh nghiệp, ký kết hợp đồng lớn và tuyển dụng nhân sự cao cấp.

Peter Wendell, nhà sáng lập Sierra Ventures và hiện đồng giảng dạy về đầu tư mạo hiểm tại Trường Kinh doanh Sau đại học của Đại học Stanford, cho rằng đây là cách để “vẫn giữ được vẻ ngoài định giá cao” trong khi nhà đầu tư dẫn dắt mua được cổ phần ở giá thấp hơn. Theo ông, nhiều CEO đang tìm mọi cách để tạo “hình ảnh giá trị cao nhất có thể”.

NHỮNG CON SỐ BIẾT NÓI

Trường hợp của Serval cho thấy mức độ “nhảy vọt” đáng kinh ngạc. Theo dữ liệu từ PitchBook, tháng 10 năm ngoái công ty được định giá khoảng 220 triệu USD. Cùng thời điểm đó, doanh thu định kỳ hàng năm (ARR) của Serval chỉ khoảng 1 triệu USD.

Chỉ hai tháng sau, qua hai vòng gọi vốn liên tiếp trong tháng 12, định giá đã vượt mốc 1 tỷ USD. Thậm chí, nhân viên công ty còn bán cổ phần nội bộ ở mức định giá 1,2 tỷ USD.

Một startup khác là Aaru, thành lập từ tháng 3/2024, cũng đạt mức định giá headline 1 tỷ USD nhờ cấu trúc đầu tư nhiều tầng. Theo những người am hiểu thương vụ, một nửa nhà đầu tư mua cổ phần ở mức định giá 450 triệu USD, nửa còn lại mua ở mức 1 tỷ USD.

Các luật sư chuyên về tài chính startup cho biết cấu trúc này hoàn toàn hợp pháp và có thể tạo động lực cho các quỹ lớn tham gia sớm. Tuy nhiên, không phải nhà đầu tư nào cũng sẵn sàng chấp nhận.

John Chambers – cựu CEO của Cisco Systems, hiện là nhà đầu tư mạo hiểm – cho biết phần lớn các quỹ ông làm việc cùng sẽ không tham gia một thương vụ mà trong đó có nhà đầu tư được hưởng điều khoản tốt hơn đáng kể ngay trong cùng một vòng gọi vốn.

Điều này cho thấy thị trường đang bước vào giai đoạn tái cân bằng. Nếu một năm trước, nhà sáng lập có thể áp đặt phần lớn điều khoản trong bối cảnh các quỹ tranh nhau rót tiền vào AI, thì nay một số nhà đầu tư đã giành lại thế chủ động, thiết kế cấu trúc có lợi cho mình.

AI ĐƯỢC LỢI, AI CHỊU THIỆT?

Không chỉ nhà đầu tư, người lao động trong startup cũng chịu tác động trực tiếp từ các vòng gọi vốn này.

Thông thường, nhân viên được trả một phần thu nhập dưới dạng quyền chọn mua cổ phiếu (stock options). Mỗi quyền chọn có một mức giá thực hiện (strike price). Khi định giá danh nghĩa tăng cao, mức giá thực hiện này cũng có thể bị đẩy lên.

Giá thực hiện càng cao, biên lợi nhuận tiềm năng của nhân viên trong tương lai càng thu hẹp. Điều đó đồng nghĩa với việc một định giá được “thổi phồng” có thể khiến quyền chọn kém hấp dẫn hơn.

Tuy vậy, mặt tích cực là định giá cao giúp nâng giá trị cổ phần hiện có của nhân viên. Nếu công ty tiếp tục tăng trưởng thực sự và đạt thanh khoản (IPO hoặc bán lại), khoản lợi nhuận có thể rất lớn.

Previn Waas, đối tác tại Deloitte chuyên về doanh nghiệp phần mềm và IPO, cho rằng vòng gọi vốn thành công – đặc biệt khi chạm mốc 1 tỷ USD – tạo ra cú hích truyền thông mạnh mẽ. Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, danh xưng “kỳ lân” có thể giúp startup nhanh chóng nổi bật trong một phân khúc đông đúc.