Quản trị AI: "Cú hích" để không ai bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên số

Theo Tiến sĩ Abdul Rohman, Giảng viên cấp cao ngành Truyền thông chuyên nghiệp tại Đại học RMIT Việt Nam, trí tuệ nhân tạo không chỉ nên thúc đẩy tính hiệu quả và đổi mới, mà còn cần trao quyền cho những cá nhân vốn gặp nhiều rào cản trong quá khứ. Là đồng sáng lập dự án “Nâng cao kiến thức kỹ thuật số cho cộng đồng yếu thế”, ông kỳ vọng công nghệ sẽ trở thành "cây cầu" giúp người khuyết tật có thể tiếp cận môi trường số một cách bình đẳng và an toàn, khai thác tối đa lợi ích mà công nghệ mang lại.

KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO: ĐỘNG LỰC RÚT NGẮN KHOẢNG CÁCH PHÁT TRIỂN

Chiến lược Chuyển đổi số quốc gia của Việt Nam đã xác định khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là "chìa khóa" để các vùng khó khăn bứt phá, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở việc thiết kế các công cụ công nghệ. Tiến sĩ Rohman chỉ ra rằng nhiều công nghệ ứng dụng AI từ khâu thiết kế đến trải nghiệm người dùng cuối đều không tính đến khả năng tiếp cận và thường dựa vào dữ liệu phản ánh chuẩn mực chung khiến người khuyết tật bị xem như ngoại lệ.

Để thực sự biến công nghệ thành động lực giảm nghèo bền vững, cần một tư duy đổi mới trong quy trình sản xuất phần mềm và các ứng dụng số. Tiến sĩ Rohman khẳng định: “Bổ sung tài liệu tham khảo và dữ liệu vào quá trình phát triển là cách khắc phục dễ nhất. Nhưng giải pháp ý nghĩa nhất là đưa người khuyết tật vào mọi giai đoạn của quá trình phát triển thay vì xem khả năng tiếp cận là vấn đề xem xét sau cùng”.

Việc tích hợp tinh thần đổi mới sáng tạo vào quản trị AI giúp chuyển dịch từ tư duy bảo vệ thụ động sang trao quyền thực sự. Tiến sĩ Rohman đặc biệt lưu ý rằng nếu chỉ dừng lại ở việc bảo vệ thì chưa thể giúp các nhóm yếu thế thoát nghèo bền vững hay hòa nhập hoàn toàn.

“Bao hàm thật sự đòi hỏi sự trao quyền và thay đổi mang tính hệ thống để xây dựng môi trường số có thể tiếp cận. Các chương trình giáo dục và đào tạo chuyên biệt cho người khuyết tật có thể giúp thu hẹp khoảng cách số, tạo điều kiện cho họ tham gia độc lập và ý nghĩa với các công nghệ AI. Trao quyền nghĩa là trang bị cho người khuyết tật công cụ và kỹ năng chứ không đơn thuần bảo vệ họ khỏi các mối nguy”, ông cho biết.

CHÍNH SÁCH CÔNG NGHỆ: NỀN TẢNG CHO MỘT NỀN KINH TẾ SỐ BAO TRÙM

Việc ban hành Luật Công nghiệp Công nghệ số vào tháng 6/2025 (có hiệu lực từ đầu năm 2026) cho thấy tham vọng của Việt Nam trong việc đặt AI và công nghệ bán dẫn làm trọng tâm phát triển. Đây là bước đi chiến lược nhằm tạo nền tảng cho một nền kinh tế số bao trùm. Dù các chiến lược số luôn nhấn mạnh yếu tố công bằng qua cụm từ “mọi người” và “mọi công dân”, Tiến sĩ Rohman cảnh báo về những rào cản mang tính cấu trúc có thể khiến những chính sách này khó đi vào đời sống của người nghèo và người khuyết tật.

Ông nhận định: “Khái niệm bình đẳng này thường được hiểu thành đối xử đồng nhất, bỏ qua những rào cản mang tính cấu trúc khiến các nhóm yếu thế khó tham gia đầy đủ vào không gian số. Áp dụng cùng một tiêu chuẩn vào một hệ thống vốn dĩ đang bất bình đẳng có thể vô tình khiến tình trạng loại trừ một số nhóm đối tượng ra ngoài trở nên trầm trọng hơn”.

Hiện nay, các văn bản chính sách vẫn thường gộp chung khuyết tật, tuổi tác và khó khăn tài chính lại với nhau, khiến khó khăn riêng của từng nhóm bị bỏ qua. Chẳng hạn, nhu cầu của một người khiếm thị rất khác với một người cao tuổi. Nếu thiếu sự thấu hiểu tinh tế, các chính sách có nguy cơ củng cố thêm định kiến thiên vị người không khuyết tật thay vì xóa bỏ nó. Để hướng đến mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau”, quản trị AI tại Việt Nam cần sự minh bạch và trách nhiệm giải trình cao hơn trong việc lấy ý kiến các nhóm cộng đồng đặc thù.

KHÁT VỌNG “KHÔNG AI BỊ BỎ LẠI PHÍA SAU” TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Khi Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi số, mục tiêu không chỉ là xây dựng nên các đô thị thông minh hay thu hút đầu tư nước ngoài. Quản trị AI bao hàm không phải là lựa chọn mà là nền tảng cho một tương lai số công bằng.

Tiến sĩ Rohman đề xuất việc sử dụng khung khái niệm "công dân số" để thay đổi tư duy quản trị. “Khái niệm công dân số mang lại một khuôn khổ mạnh mẽ để định nghĩa lại tính bao hàm. Khái niệm này nhấn mạnh đến sự tham gia chủ động trong định hình thế giới số. Việc tích hợp nguyên tắc này vào quản trị AI có thể chuyển trọng tâm từ bảo vệ thụ động sang trao quyền thực sự, đảm bảo người khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là người đóng góp cho đổi mới công nghệ”, ông cho biết.

Sự kết hợp giữa chính sách công nghệ nhân văn, vai trò dẫn dắt của khoa học công nghệ và nỗ lực đổi mới sáng tạo không ngừng sẽ là chìa khóa để Việt Nam không chỉ bứt phá về kinh tế mà còn đạt được sự công bằng xã hội. Khi công cụ AI được thiết kế bao hàm, nó sẽ trở thành "đòn bẩy" giúp các vùng khó khăn rút ngắn khoảng cách phát triển, biến thách thức của kỷ nguyên số thành cơ hội vàng để mọi người dân đều có thể tự chủ và phát triển bền vững.