Xóa “khoảng trống công nghệ” với người nông dân lớn tuổi ở nông thôn

Chuyển đổi số đang tạo ra những tác động tích cực rõ nét đối với tăng trưởng kinh tế nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng. Từ sản xuất, tiêu thụ đến kết nối thị trường, công nghệ số mở ra những phương thức hoàn toàn mới, giúp nông dân mở rộng đầu ra, tiếp cận khách hàng và nâng cao giá trị nông sản.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai tại khu vực nông thôn – đặc biệt với nhóm nông dân lớn tuổi – cho thấy vẫn tồn tại những rào cản đáng kể, đặt ra yêu cầu cấp thiết về giảm nghèo thông tin và phổ cập kỹ năng số.

MỞ RỘNG CƠ HỘI CHO SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP

Theo ông Nguyễn Quang Thương, Giám đốc Công ty TNHH doanh nghiệp xã hội Trung tâm Phát triển và Hội nhập, từ góc độ làm việc trực tiếp với các cộng đồng nông thôn, có thể khẳng định chuyển đổi số đã mang lại nhiều tác động tích cực cho sản xuất nông nghiệp.

“Hiện nay, người tiêu dùng ở đô thị có thể dễ dàng sử dụng Zalo, Facebook hay các sàn thương mại điện tử để mua rau, trái cây và nhiều sản phẩm nông nghiệp khác. Điều này phản ánh vai trò ngày càng lớn của công nghệ số trong việc rút ngắn khoảng cách giữa người sản xuất và thị trường, thúc đẩy tiêu thụ nông sản và tạo động lực cho phát triển kinh tế nông thôn”, ông Nguyễn Quang Thương nói.

Ông Thương cho biết thông qua chuyển đổi số, nông dân có cơ hội tiếp cận những tệp khách hàng mới, tăng cường giao tiếp, trao đổi thông tin, học hỏi kinh nghiệm sản xuất và kết nối với các chuỗi cung ứng – những điều vốn rất hạn chế trong mô hình sản xuất truyền thống trước đây.

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu gần nhất do Trung tâm Phát triển và Hội nhập thực hiện vào cuối năm 2025 tại một số vùng sản xuất nông nghiệp ở Hà Nội như Văn Đức, Đặng Xá và Trường Mỹ đang cho thấy một bức tranh nhiều chiều.

Theo đó, về mặt nhận thức, đa số nông dân đều có cái nhìn tích cực về chuyển đổi số và thừa nhận những lợi ích mà công nghệ mang lại. Dù vậy, khi đi vào thực tế sử dụng, đặc biệt là với nhóm nông dân trực tiếp sản xuất, các rào cản lại bộc lộ rất rõ.

Một đặc điểm nổi bật là độ tuổi trung bình của nông dân tại các vùng nghiên cứu lên tới khoảng 60 tuổi. Đây chính là yếu tố ảnh hưởng lớn đến khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Kết quả khảo sát cho thấy số lượng nông dân trực tiếp bán nông sản qua mạng xã hội như Zalo, Facebook là rất thấp; thậm chí không có hộ nông dân nào trực tiếp bán hàng qua các sàn thương mại điện tử như Shopee hay Postmart.

RÀO CẢN TỪ KỸ NĂNG SỐ VÀ TÂM LÝ E NGẠI RỦI RO

Nguyên nhân đầu tiên đến từ hạn chế về kỹ năng sử dụng công nghệ. Phần lớn nông dân đều sở hữu điện thoại thông minh và có cài đặt Zalo, thậm chí một số có sử dụng Facebook. Tuy nhiên, Zalo chủ yếu được dùng như một công cụ gọi điện thay thế, còn các chức năng bán hàng, quảng bá sản phẩm hầu như không được khai thác.

Thực tế cho thấy, những người bán nông sản trên mạng xã hội thường không phải là người trực tiếp sản xuất, mà là con cháu hoặc người quen trong gia đình. Chính nhóm này đảm nhận vai trò trung gian, sử dụng công nghệ số để tiếp cận thị trường, trong khi người nông dân lớn tuổi vẫn đứng ngoài “không gian số”.

Bên cạnh đó, tâm lý e ngại rủi ro cũng là một rào cản lớn. Nhiều nông dân lo sợ bị lừa đảo khi mua bán trực tuyến, từng chứng kiến hoặc nghe kể về những trường hợp hàng hóa không đảm bảo chất lượng, thanh toán không an toàn. Việc sử dụng ứng dụng ngân hàng, thanh toán điện tử hay các thao tác trên điện thoại thông minh cũng gây nhiều khó khăn, đặc biệt khi thị lực và khả năng thao tác của người lớn tuổi suy giảm.

Tất cả những yếu tố này khiến không ít nông dân lựa chọn cách giao dịch trực tiếp, dùng tiền mặt, dù biết rằng điều đó làm giảm khả năng mở rộng thị trường và nâng cao thu nhập.

BÀI TOÁN VỀ CON NGƯỜI

Từ thực tiễn trên, có thể thấy rằng chuyển đổi số trong nông nghiệp không chỉ là câu chuyện về hạ tầng hay nền tảng công nghệ, mà trước hết là bài toán về con người. Nếu không giải quyết được tình trạng thiếu kỹ năng, thiếu niềm tin và thiếu thông tin của nông dân – đặc biệt là nông dân lớn tuổi – thì chuyển đổi số rất dễ tạo ra khoảng cách mới giữa các nhóm trong xã hội.

Do đó, theo chuyên gia, giảm nghèo thông tin cần được xem là một trụ cột quan trọng trong các chương trình chuyển đổi số nông thôn. Điều này bao gồm việc thiết kế các chương trình đào tạo kỹ năng số phù hợp với người cao tuổi, đơn giản hóa công nghệ, tăng cường truyền thông về an toàn số, cũng như phát huy vai trò của thế hệ trẻ trong gia đình và cộng đồng như những “cầu nối số”.

“Chỉ khi người nông dân được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và niềm tin để tham gia vào không gian số, chuyển đổi số mới thực sự trở thành động lực giúp nâng cao thu nhập, cải thiện sinh kế và đóng góp hiệu quả vào mục tiêu giảm nghèo bền vững ở khu vực nông thôn”, ông Nguyễn Quang Thương nói, nhấn mạnh tính cấp thiết của các chương trình nâng cao năng lực kỹ thuật và truyền thông chính sách rõ ràng, dễ hiểu hơn để người dân vùng nông thôn không bị bỏ lại phía sau.