Đô thị thông minh Việt Nam trước “bức tường” dữ liệu phân mảnh

Hà Nội đã đặt mục tiêu lọt vào nhóm 50 thành phố thông minh hàng đầu thế giới trước năm 2030. Trong mục tiêu này, câu chuyện về công nghệ, hạ tầng và chuyển đổi số đang được nhắc đến ngày càng nhiều. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, yếu tố quyết định thành bại của đô thị thông minh không nằm ở số lượng ứng dụng hay thiết bị, mà ở năng lực tổ chức, liên thông và khai thác dữ liệu.

Và mấu chốt nằm ở chỗ khi dữ liệu còn phân mảnh, đô thị thông minh vẫn chỉ là một mục tiêu trên giấy. Khi dữ liệu được kết nối, thành phố mới thực sự có “bộ não số” để vận hành hiệu quả và bền vững.

DỮ LIỆU BỊ CHIA CẮT LÀ “ĐIỂM NGHẼN” LỚN NHẤT

Theo ông Nguyễn Thế Chung, Giám đốc Khối Nghiên cứu Phát triển Sản phẩm và Kinh doanh, Công ty Cổ phần Dịch vụ EPAY, thành phố thông minh không thể xây dựng trên một nền dữ liệu bị phân mảnh, chia cắt theo ngành, theo cấp và theo từng hệ thống riêng lẻ.

Đặc biệt, Hà Nội hiện đang chịu áp lực rất lớn sau quá trình sáp nhập địa giới hành chính và triển khai mô hình chính quyền hai cấp. Thành phố có diện tích hơn 3.300 km², dân số gần 9 triệu người, cùng mật độ phương tiện giao thông cao, bao gồm ô tô, xe máy và xe máy điện.

“Mật độ dân cư và phương tiện lớn đang tạo áp lực lên hệ thống giao thông, y tế, nhà ở xã hội và an sinh xã hội”, ông Chung nhận định. Tại các cuộc họp của UBND TP Hà Nội, Thành phố đã xác định năm vấn đề cấp bách cần ưu tiên giải quyết, gồm ùn tắc giao thông, ngập úng đô thị, trật tự đô thị, ô nhiễm môi trường và an toàn thực phẩm.

“Chúng ta đang nỗ lực phát triển kinh tế số, nhưng chính những điểm nghẽn đô thị này lại làm giảm hiệu quả của quá trình chuyển đổi”, ông Chung nói.

Một trong những thách thức lớn nhất trong quá trình xây dựng thành phố thông minh hiện nay, theo ông Nguyễn Thế Chung, chính là tình trạng dữ liệu phân tán.

“Không chỉ giữa các bộ, ngành hay địa phương, mà ngay trong mỗi tập đoàn, mỗi doanh nghiệp, dữ liệu cũng đã bị chia cắt giữa các hệ thống khác nhau”, ông Trung chia sẻ. “Khi dữ liệu không được kết nối, chúng ta không thể có bức tranh tổng thể để ra quyết định”.

Thực tế khảo sát tại nhiều địa phương cho thấy, sau khi triển khai chính quyền hai cấp, cán bộ cấp phường, xã đang phải sử dụng rất nhiều phần mềm khác nhau. Các phần mềm này thiếu tính liên thông, không chia sẻ dữ liệu, dẫn đến tình trạng vừa quá tải công việc, vừa giảm hiệu quả quản lý.

“Cán bộ phải nhập đi nhập lại cùng một thông tin trên nhiều hệ thống. Dữ liệu có nhưng không dùng được, hoặc dùng rất hạn chế”, ông Chung nhận xét.

Ở góc độ quốc tế, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tốc độ chuyển đổi số nhanh. Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, năm 2024 Việt Nam xếp thứ 71/193 quốc gia về chuyển đổi số, tăng mạnh so với vị trí 86 năm 2022.

Riêng với Hà Nội, chỉ số Smart City Index cũng ghi nhận sự cải thiện. Năm 2023, Hà Nội xếp thứ 100; năm 2024 lên thứ 97; và đến năm 2025 đã đạt vị trí 88. Mục tiêu của Thành phố là tiếp tục cải thiện để lọt vào top 50 trong những năm tới.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Thế Chung, việc tăng hạng sẽ không bền vững nếu không giải quyết được bài toán dữ liệu. “Nếu dữ liệu vẫn phân mảnh, thành phố thông minh sẽ chỉ dừng ở mức ứng dụng rời rạc, chưa thể chuyển sang điều hành đô thị dựa trên dữ liệu”, ông nói.

KHÔNG CÓ DỮ LIỆU DÙNG CHUNG SẼ KHÔNG CÓ THÀNH PHỐ THÔNG MINH

Theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc và Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), đô thị thông minh bền vững là mô hình ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân, hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh kinh tế, đồng thời đảm bảo các yếu tố xã hội, môi trường và văn hóa.

Các tổ chức đánh giá quốc tế như Gartner hay IMD đều thống nhất rằng, một đô thị thông minh phải đáp ứng hai tiêu chí cốt lõi: mức độ trưởng thành trong ứng dụng công nghệ thông tin và mức độ liên thông giữa các hệ thống.

“Liên thông dữ liệu không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề quản trị”, chuyên gia nhấn mạnh. “Chính quyền chỉ có thể điều hành hiệu quả khi có dữ liệu kịp thời, chính xác và được kết nối xuyên suốt”.

Theo ông Chung, một thành phố thông minh thực sự phải chuyển từ mô hình báo cáo thủ công sang điều hành dựa trên dữ liệu và thời gian thực. Điều này đòi hỏi phải xây dựng các kho dữ liệu lớn, có khả năng lưu trữ dữ liệu đa cấu trúc từ nhiều lĩnh vực như giao thông, y tế, môi trường, an ninh trật tự.

Trên nền tảng đó, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) sẽ hỗ trợ phân tích, dự báo xu hướng và tối ưu hóa quyết định điều hành. “AI không thay thế con người, nhưng giúp lãnh đạo có thêm công cụ để ra quyết định chính xác và kịp thời hơn”, ông Chung nói.

Một trong những công nghệ được kỳ vọng lớn là bản sao số đô thị (Smart City Digital Twin). Đây là mô hình số mô phỏng toàn bộ không gian và hạ tầng đô thị, sử dụng dữ liệu thời gian thực từ các hệ thống IoT, camera, cảm biến.

Ông Nguyễn Thế Chung lấy ví dụ về tuyến đường Lê Văn Lương – nơi có mật độ giao thông và dân cư cao. “Khi có bản sao số, chúng ta có thể mô phỏng lưu lượng giao thông theo từng khung giờ, dự báo điểm ùn tắc và điều phối hệ thống đèn tín hiệu, camera giao thông một cách chủ động”, ông nói.

Theo ông, Digital Twin không chỉ giúp xử lý vấn đề hiện tại mà còn cho phép “thử nghiệm” các kịch bản tương lai trước khi triển khai ngoài thực tế.

Ở góc độ kiến trúc tổng thể, ông Nguyễn Thế Chung cho rằng thành phố thông minh phải được xây dựng từ nền móng là hạ tầng số và an ninh mạng, bao gồm các trung tâm dữ liệu lớn, bảo đảm băng thông, khả năng lưu trữ và an toàn thông tin.

Trên nền tảng đó là các hệ thống tổ chức, chia sẻ dữ liệu dùng chung thông qua các nền tảng mở và API, cho phép kết nối giữa các cơ quan, đơn vị và lĩnh vực. “Nếu không có dữ liệu dùng chung, mọi nỗ lực xây dựng đô thị thông minh sẽ chỉ là những mảnh ghép rời rạc”, ông Chung khẳng định.