Một số nước Nam Á và Đông Nam Á nổi lên như trung tâm hậu cần mới cho ngành bán dẫn

Một số nền kinh tế Nam Á và Đông Nam Á đã từng bước trở thành điểm đến hậu cần trong chuỗi cung ứng bán dẫn, song khoảng trống kỹ thuật đang hạn chế khả năng tạo ra giá trị cao hơn, Moody’s nhận định đầu tuần này.

Cơ quan xếp hạng cho biết, Đông Nam Á đang nổi lên như điểm đến quan trọng cho hoạt động lắp ráp, kiểm định và đóng gói chip bán dẫn. Xu hướng phần nào được thúc đẩy bởi chiến lược “Trung Quốc 1” nhằm gia tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

XUẤT KHẨU BÁN DẪN TĂNG MẠNH

Theo Moody’s, chất bán dẫn hiện là động lực lớn trong xuất khẩu và sản xuất của khu vực. Năm 2024, mặt hàng chiếm khoảng 26% tổng xuất khẩu hàng hóa Malaysia và 32% của Philippines. Tại Việt Nam, tỷ trọng tăng dần từ mức thấp, đạt khoảng 6% vào năm 2023.

Với nhu cầu tăng tốc nhờ trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán hiệu năng cao và 5G, Moody’s cho rằng Đông Nam Á đang có vị thế tốt để nắm bắt đà tăng xuất khẩu chất bán dẫn.

Tuy nhiên, rủi ro ngắn hạn vẫn tồn tại, đặc biệt là khả năng Mỹ áp thuế, làm giảm sức hút của khu vực như một cơ sở xuất khẩu vào thị trường Hoa Kỳ. Điều này có thể cản trở đà tăng trưởng, nhất là với một số nền kinh tế định hướng xuất khẩu như Việt Nam, Malaysia và Singapore.

Dù hiện tại thị trường lắp ráp, kiểm định và đóng gói trị giá 95 tỷ USD tập trung chủ yếu ở Bắc Á, Moody’s dự báo Đông Nam Á đang trên đà mở rộng đáng kể năng lực. Khu vực hiện sở hữu số cơ sở lớn thứ ba toàn cầu, chỉ sau Trung Quốc đại lục và Đài Loan, và dự kiến chiếm 24% công suất toàn cầu vào năm 2032. Malaysia dẫn đầu khu vực, trong khi Việt Nam được dự báo đạt 8% công suất vào năm 2032 nhờ dòng vốn đầu tư nước ngoài ổn định.

KHOẢNG TRỐNG KỸ THUẬT VÀ NHÂN LỰC CẢN TRỞ BƯỚC TIẾN

Dù vậy, Moody’s cảnh báo khoảng trống kỹ thuật đang kìm hãm khả năng vươn lên nấc thang giá trị cao hơn. Nghiên cứu & phát triển (R&D) cùng hợp tác công – tư được xem là chìa khóa giúp khu vực tham gia vào phân khúc bán dẫn giá trị cao. Nếu không cải thiện, khu vực có nguy cơ bỏ lỡ nhiều khâu như thiết kế và chế tạo, vốn lần lượt chiếm 50% và 25% giá trị gia tăng của chất bán dẫn theo ước tính của OECD. Trong khi đó, hoạt động lắp ráp, kiểm định và đóng gói hiện chỉ mang lại khoảng 5% giá trị gia tăng do đặc thù lao động thủ công, lợi nhuận thấp.

Trong ngắn và trung hạn, Moody’s nhận định những hạn chế sẽ tiếp tục ảnh hưởng tới sức cạnh tranh. Ngoại trừ Singapore, hệ sinh thái đổi mới tại Nam và Đông Nam Á vẫn kém phát triển, thiếu cơ sở hạ tầng nghiên cứu, nguồn vốn và hệ thống kết nối toàn cầu. Sự phân mảnh trong quy định và bảo hộ sở hữu trí tuệ yếu cũng làm giảm niềm tin của nhà đầu tư và hạn chế việc lan tỏa công nghệ.

Dù Malaysia và Việt Nam sở hữu cơ sở lớn của Intel hay Samsung, hoạt động chủ yếu vẫn là lắp ráp cơ bản, ít tiến triển sang khâu giá trị cao. Xu hướng tương tự cũng xuất hiện với đầu tư từ Trung Quốc tại Malaysia, theo Moody’s.

Thiếu hụt nhân lực cũng là một thách thức. Ấn Độ chiếm khoảng 19% số nhà thiết kế chip toàn cầu nhưng chỉ có 7% cơ sở thiết kế. Khoảng cách bị nới rộng do hệ thống giáo dục đại học tụt hậu so với các nước châu Á phát triển, dẫn đến thiếu hụt nhân lực có kỹ năng. Năm 2022, tỷ lệ nhập học đại học bình quân ở châu Á phát triển đạt 80%, trong khi Nam và Đông Nam Á (trừ Singapore) chỉ khoảng 40%. “Chảy máu chất xám” càng làm tình hình trầm trọng, như Malaysia mất một lượng lớn kỹ sư tốt nghiệp sang Singapore.

Moody’s cho rằng để giữ chân nhân tài, khu vực cần cải thiện đãi ngộ, lộ trình nghề nghiệp và đầu tư vào R&D trong nước.

CHÍNH SÁCH, HẠ TẦNG VÀ HỢP TÁC QUỐC TẾ QUYẾT ĐỊNH LỢI THẾ

Khoảng trống hạ tầng cũng kìm hãm tăng trưởng, khiến chi phí thiết lập cơ sở cao hơn. Sản xuất chip cần điện ổn định, nước siêu tinh khiết và logistics hiệu quả, nhưng nhiều nền kinh tế khu vực như Ấn Độ và Philippines vẫn gặp vấn đề về chất lượng điện và cạnh tranh sử dụng nước, buộc phải xây dựng hệ thống điện, nước riêng. Hệ thống giao thông phân mảnh, tắc nghẽn càng làm chi phí logistics tăng cao. Chỉ Singapore nổi bật với chỉ số LPI (chỉ số hiệu quả logistics quốc gia) cao, cho thấy khả năng kết nối tốt hơn, còn đa số khu vực tụt hậu so với Đông Á.

Dù chậm chân trong năng lực tiên tiến, Nam và Đông Nam Á vẫn có thế mạnh nhờ chi phí lao động cạnh tranh và chính sách thân thiện với doanh nghiệp. Việc ưu đãi đất, nới lỏng visa và phát triển đặc khu kinh tế như hành lang Johor–Singapore (Malaysia) hay khu Kendal (Indonesia) đang thúc đẩy hình thành các trung tâm bán dẫn mới. Lợi thế gần gũi với các cụm điện tử Đông Á cũng giúp khu vực dễ dàng tích hợp vào hệ sinh thái sản xuất lớn hơn.

Moody’s báo cáo, lợi thế cạnh tranh giờ đây phụ thuộc nhiều vào phát triển nhân lực, đầu tư R&D và hợp tác công – tư phục vụ đổi mới. Hợp tác chiến lược với tập đoàn quốc tế sẽ giúp chuyển giao công nghệ, mở rộng năng lực nhà cung cấp và nâng cao trình độ kỹ thuật. Singapore là ví dụ tiêu biểu với cam kết R&D trị giá 18 tỷ SGD (13,6 tỷ USD) giai đoạn 2021–2025, ưu đãi thuế và chương trình nhân tài liên kết cùng các trường như Đại học Công nghệ Nanyang. Cùng với hạ tầng hỗ trợ, loạt nỗ lực giúp thu hút tập đoàn đa quốc gia xây dựng cơ sở tiên tiến, qua đó đẩy nhanh chuyển giao công nghệ, mở rộng năng lực nhà cung cấp và tăng cường chuyên môn kỹ thuật, củng cố hệ sinh thái bán dẫn khu vực.

Moody’s kết luận bằng cách áp dụng cách tiếp cận tích hợp này, Nam và Đông Nam Á có thể nâng cao hệ sinh thái bán dẫn cũng như khẳng định vị thế vững chắc hơn trên bản đồ công nghệ toàn cầu.

Nhìn chung, Moody’s nhận định châu Á vẫn duy trì vị thế dẫn đầu chip toàn cầu bất chấp căng thẳng Mỹ – Trung hay rủi ro chuỗi cung ứng. Căng thẳng địa chính trị và bất ổn kinh tế đang thúc đẩy nhiều công ty bán dẫn châu Á đa dạng hóa địa điểm sản xuất, nhưng khu vực vẫn sẽ giữ vai trò chủ đạo trong 5 năm tới nhờ lợi thế chi phí, hệ sinh thái sẵn có và chuyên môn kỹ thuật sâu rộng.

Dù nỗ lực tự chủ của Trung Quốc mang lại cơ hội cho doanh nghiệp nội địa, Moody’s đánh giá tác động này chỉ hạn chế doanh thu của các “ông lớn” khác trong khu vực như Đài Loan, Hàn Quốc và Nhật Bản. Đông Nam Á, theo đó, đang nổi lên như trung tâm kỹ thuật hậu cần mới.