Đông Nam Á bước vào cuộc đua hạ tầng số: Từ trung tâm dữ liệu đến chip bán dẫn

Trong nhiều năm, kinh tế số Đông Nam Á được biết đến với sự bùng nổ của các ứng dụng và nền tảng, từ thương mại điện tử, thanh toán số cho đến gọi xe và giao đồ ăn. Nhưng hiện nay, trọng tâm đang dịch chuyển sang những gì nằm “bên dưới”: trung tâm dữ liệu, năng lực chip, mạng lưới đám mây và hạ tầng vật lý phục vụ khối lượng công việc khổng lồ của trí tuệ nhân tạo (AI).

Cuộc đua xây dựng năng lực tính toán AI, đảm bảo chủ quyền dữ liệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu đã bắt đầu. Từ các “siêu” trung tâm dữ liệu tại Singapore, phòng thí nghiệm bán dẫn ở Malaysia cho tới công viên dữ liệu do nhà nước hậu thuẫn ở Indonesia, khu vực đang dồn vốn đầu tư cho cỗ máy đứng sau giai đoạn tăng trưởng số tiếp theo.

Khi các mô hình AI tạo sinh (generative AI), tự động hóa theo thời gian thực và học máy trở thành công cụ phổ biến, cả chính phủ lẫn doanh nghiệp đều phải đối diện với một thực tế: không có chiến lược phần mềm nào thực sự hoàn chỉnh nếu thiếu một chiến lược tính toán.

ĐẦU TƯ HẠ TẦNG TĂNG TỐC: TRUNG TÂM DỮ LIỆU VÀ BÁN DẪN LÊN NGÔI

Theo Techwireasia, cuộc đua hạ tầng số tại Đông Nam Á không phải do “cơn sốt” nhất thời mà xuất phát từ những nút thắt thực tiễn. Các startup công nghệ trong khu vực đã bắt đầu chạm trần về độ trễ của dịch vụ đám mây, giới hạn phần cứng và những quy định dữ liệu mang tính địa phương.

Các dịch vụ dựa trên AI – đặc biệt trong các ngành tài chính, logistics, y tế và truyền thông – đều đòi hỏi khả năng xử lý nhanh, an toàn và có thể mở rộng. Khi phụ thuộc vào các nền tảng đám mây toàn cầu, nhiều doanh nghiệp nhận thấy chúng ngày càng bất cập, cả về khoảng cách địa lý lẫn sự khác biệt trong khung pháp lý.

Theo ước tính, ngành trung tâm dữ liệu Đông Nam Á trị giá khoảng 13,71 tỷ USD vào năm 2024 sẽ tăng lên 30,47 tỷ USD vào năm 2030, tương đương tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) hơn 14%. Lực đẩy đến từ nhu cầu tính toán cho AI, các khoản đầu tư quy mô lớn từ những tập đoàn công nghệ toàn cầu và xu hướng xây dựng hạ tầng bền vững. 

Malaysia gần đây đã thu hút cam kết đầu tư 2,2 tỷ USD trong vòng bốn năm từ Microsoft, nhằm phát triển hạ tầng đám mây và AI, bao gồm việc thành lập trung tâm AI quốc gia và tăng năng lực tính toán trong nước.

Tại Indonesia, quỹ đầu tư quốc gia INA cũng đang rót vốn mạnh vào hạ tầng kỹ thuật số, từ trung tâm dữ liệu, cáp ngầm biển cho đến vốn hỗn hợp, với dự án tiêu biểu là DayOne Data Centre tại Batam. Trong khi đó, Singapore tiếp tục khẳng định vai trò đầu tàu với các khu campus hyperscaler và tham vọng trở thành nút hạ tầng đám mây của châu Á.

Theo một báo cáo gần đây của Deloitte, đến năm 2028, khu vực sẽ bổ sung khoảng 397 MW công suất trung tâm dữ liệu, đưa tổng công suất từ mức 1,68 GW năm 2024 lên 7,59 GW trong vài năm tới. Ở mảng chip, Singapore và Malaysia vốn đã có nền tảng sản xuất, lắp ráp và kiểm định mạnh, đang tận dụng chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ nghiên cứu và phát triển để tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

ĐỘNG LỰC ĐỊA CHÍNH TRỊ VÀ XU HƯỚNG CHỦ QUYỀN CÔNG NGHỆ

Một trong những lý do quan trọng thúc đẩy các chính phủ Đông Nam Á tăng tốc đầu tư hạ tầng là bối cảnh địa chính trị bất ổn. Cạnh tranh Mỹ - Trung, các hạn chế xuất khẩu công nghệ, cùng những lo ngại về rủi ro lộ lọt dữ liệu khiến nhiều quốc gia phải chú trọng hơn tới chủ quyền công nghệ.

Chủ quyền dữ liệu không còn là khẩu hiệu chính sách mà đã trở thành điều khoản quan trọng trong hợp đồng, trong tuân thủ pháp lý cũng như trong việc xây dựng lòng tin của người dân.

Các ứng dụng AI tiên tiến – từ mô hình sinh sinh, thị giác máy tính cho đến cảm biến độ phân giải cao trong giao thông – đều yêu cầu năng lực xử lý nhanh, ổn định và gần gũi với người dùng.

Chính vì vậy, các chính phủ trong khu vực coi việc phát triển năng lực bán dẫn, thiết kế chip và hạ tầng trung tâm dữ liệu là một trụ cột chiến lược. Quỹ INA tại Indonesia là ví dụ điển hình cho sự kết hợp giữa nhà nước và tư nhân trong việc nâng cao năng lực số quốc gia.

Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ. Chuỗi cung ứng phần cứng vẫn phụ thuộc nặng nề vào nước ngoài, trong khi sản xuất chip tiên tiến chủ yếu tập trung tại Đông Á. Việc thay thế GPU, đất hiếm hay thiết bị quang khắc tiên tiến gần như không thể thực hiện trong ngắn hạn.

Ngoài ra, các trung tâm dữ liệu và điện toán AI tiêu thụ lượng điện khổng lồ, đòi hỏi nguồn năng lượng ổn định và các giải pháp làm mát hiệu quả. Nhiều quốc gia trong khu vực còn thiếu hạ tầng điện và quỹ đất phù hợp, khiến thách thức môi trường trở thành vấn đề nghiêm trọng.

Sự phân mảnh pháp lý cũng tạo thêm trở ngại, khi luật chủ quyền dữ liệu, tiêu chuẩn môi trường và thuế quan khác nhau ở từng quốc gia, khiến việc triển khai các dự án hạ tầng gặp nhiều phức tạp.

Khía cạnh tài chính cũng là một bài toán khó. Các dự án hạ tầng yêu cầu vốn đầu tư lớn và dài hạn. Dù đã có sự tham gia của quỹ quốc gia và các ngân hàng lớn, nhà đầu tư vẫn muốn có hợp đồng chắc chắn, dự báo nhu cầu rõ ràng và các cơ chế phòng ngừa rủi ro. Điển hình là dự án DayOne-INA tại Batam, Indonesia, nhận khoản vay 411 triệu USD từ hai ngân hàng lớn của Singapore là DBS và UOB để xây dựng ba trung tâm dữ liệu với tổng công suất 72 MW, dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2025.

CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CHO STARTUP VÀ KHU VỰC

Trong bối cảnh mới, các startup trong lĩnh vực hạ tầng phần cứng, vận hành trung tâm dữ liệu, thiết kế chip AI hoặc phát triển công cụ đám mây bản địa đang có cơ hội mở rộng. Hạ tầng tính toán nội địa có thể giúp họ giảm chi phí, hạn chế rủi ro về độ trễ mạng cũng như sự phức tạp trong việc truyền dữ liệu xuyên biên giới.

Tuy nhiên, quy định pháp lý sẽ ngày càng đóng vai trò quyết định. Từ bảo mật dữ liệu, dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới, đến nguồn năng lượng và yêu cầu thiết kế xanh, tất cả đều sẽ tác động trực tiếp đến khả năng vận hành.

Doanh nghiệp nào không tuân thủ sẽ đối diện nguy cơ pháp lý và tổn hại uy tín. Ngược lại, những dự án hạ tầng có tính bền vững, tận dụng năng lượng tái tạo, ứng dụng công nghệ làm mát tiết kiệm và có thiết kế thông minh sẽ có lợi thế trong việc thu hút vốn đầu tư cũng như giảm chi phí vận hành.

Trong 12 đến 18 tháng tới, thước đo quan trọng sẽ là tốc độ các dự án hạ tầng đi vào hoạt động, đặc biệt ở những thị trường ngoài Singapore, Malaysia và Indonesia.

Liệu công suất trung tâm dữ liệu có đạt mốc 7,59 GW vào năm 2028 hay không sẽ là bài kiểm tra then chốt. Cùng lúc, giới quan sát cũng chờ xem liệu các tham vọng về sản xuất và thiết kế chip nội địa có thể biến thành hiện thực hay vẫn chỉ dừng ở chính sách trên giấy. Thành công phụ thuộc rất lớn vào vốn, nhân tài và cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ.