Ngành bán dẫn Việt Nam nguy cơ “mắc kẹt” ở khâu giá trị thấp

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất cho bước chuyển này, theo World Bank, chính là sự thiếu hụt nghiêm trọng một lực lượng lao động với những chuyên gia có trình độ sau đại học và kiến thức liên ngành chuyên sâu về vật lý, khoa học vật liệu.

Báo cáo chuyên đề về “Bứt tốc phát triển nhân tài công nghệ cao của Việt Nam” của World Bank đã nhấn mạnh đội ngũ nhân tài công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phát triển với các cơ sở giáo dục đại học xuất sắc là điều kiện căn bản để Việt Nam thực hiện tham vọng về công nghệ cao của quốc gia.

LỰC LƯỢNG R&D CỦA VIỆT NAM HẦU NHƯ KHÔNG TĂNG TRONG GẦN THẬP KỶ QUA

Hiện nay, Việt Nam đang có một lực lượng lao động STEM trẻ, đông đảo và ngày càng tăng. Đến năm 2023, khoảng 560.000 chuyên gia trẻ (ở độ tuổi 22-35) có bằng đại học trong các ngành STEM, một con số đáng kể đối với một nền kinh tế mới nổi. Nguồn cung sinh viên mới tốt nghiệp trong các ngành STEM cũng đang gia tăng nhanh chóng: số sinh viên đại học theo học các chương trình STEM tăng gần 10% mỗi năm từ năm 2019 đến 2023. 

“Tốc độ tăng này phản ánh nhu cầu lớn về sinh viên cho các lĩnh vực liên quan đến công nghệ, cũng như nỗ lực của Chính phủ thúc đẩy đào tạo thêm kỹ sư và nhà khoa học”, báo cáo của World Bank cho biết đồng thời nhấn mạnh lực lượng lao động này là điểm khởi đầu trọng yếu trong bối cảnh các ngành công nghệ cao đều đòi hỏi lực lượng lao động nhân tài lớn. 

Tuy nhiên, World Bank cũng cho biết mặc dù nguồn nhân tài đang từng bước phát triển, lực lượng lao động nghiên cứu nòng cốt của Việt Nam vẫn còn “khiêm tốn so với quy mô dân số và tỷ lệ này hầu như không thay đổi trong gần một thập kỷ qua”. 

Cụ thể, năm 2023, cả nước có khoảng 80.900 nhân lực R&D – chỉ chiếm khoảng 0,15% tổng số lực lượng lao động. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ có chưa đến 800 cán bộ nghiên cứu trên một triệu dân vào năm 2023, thấp hơn đáng kể so với các quốc gia hàng đầu trong khu vực và thấp hơn mục tiêu quốc gia đề ra là đạt ít nhất 12 nhân lực R&D toàn thời gian trên mỗi 10.000 dân vào năm 2030.

Theo World Bank, Việt Nam cần gia tăng lực lượng nhân tài trên nhiều phương diện. Trước hết, quy mô nhân tài cần được mở rộng đáng kể, vì Việt Nam cần một số lượng lớn các kỹ sư và nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực công nghệ cao nói chung.

Tuy nhiên, ngay cả khi Việt Nam mở rộng quy mô đội ngũ nhân tài, thì riêng vấn đề số lượng vẫn chưa đủ. Trong tiến trình nỗ lực chuyển đổi từ các hoạt động lắp ráp sang các hoạt động có hàm lượng R&D và giá trị gia tăng cao hơn, Việt Nam phải đối mặt thách thức về đào tạo các chuyên gia và nhà nghiên cứu có trình độ chuyên sâu, sẵn sàng cho ngành với kiến thức tiên tiến, mang tính đột phá.

“Nếu không thu hẹp được khoảng cách về chất lượng, Việt Nam có nguy cơ "chạm trần ĐMST" ngay cả khi số lượng sinh viên tốt nghiệp tiếp tục tăng lên”, báo cáo viết.

VIỆT NAM MẠNH VỀ THIẾT KẾ HẬU KỲ, NHƯNG LĨNH VỰC NÀY ĐANG CÓ NGUY CƠ BỊ TỰ ĐỘNG HÓA BỞI AI

Quan trọng hơn, lực lượng lao động công nghệ của Việt Nam cần được chuẩn bị cho tương lai bởi bản chất thay đổi nhanh chóng của AI và các công nghệ liên quan. Các chuyên gia World Bank cho biết AI đang định hình lại bức tranh về công nghệ cao, biến đổi bản chất nhu cầu về kỹ năng, và làm trầm trọng thêm thách thức về nhân tài. 

Ví dụ, trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn, các công cụ thiết kế sử dụng AI đang tự động hóa các nhiệm vụ thiết kế vi mạch thông thường, có thể làm giảm nhu cầu về chuyên gia thiết kế hậu kỳ. Đồng thời, AI đặt ra nhu cầu ngày càng tăng về kỹ sư có chuyên môn trong những lĩnh vực tiên tiến như học máy (ML) và khoa học dữ liệu, cũng có khả năng xử lý những vấn đề phức tạp.

Theo nghiên cứu của World Bank, mục tiêu của Việt Nam về vi mạch bán dẫn là “đúng thời điểm”, do sự hội tụ của nhiều yếu tố: lực lượng lao động kỹ thuật lành nghề và trẻ tuổi; nền tảng vững chắc về sản xuất chip hậu kỳ; sự ủng hộ của chính phủ và mối quan tâm ngày càng lớn của các doanh nghiệp công nghệ toàn cầu. 

Phân tích của Ngân hàng Thế giới (2025) đã chỉ ra ba hướng đi chiến lược để Việt Nam nâng cao vị thế trong ngành vi mạch bán dẫn, dựa trên thế mạnh hiện có về lắp ráp, kiểm thử & đóng gói (ATP), cùng với năng lực ngày càng tăng trong các dịch vụ thiết kế hậu kỳ. 

Thứ nhất là mở rộng thiết kế hậu kỳ.

Thứ hai là chuyển sang thiết kế tiền kỳ, phát triển tài sản trí tuệ (IP) về vi mạch bản địa và sản phẩm hệ thống trong chip đầy đủ, với các công việc thiết kế giá trị cao và nguồn thu từ bản quyền.

Thứ ba là nhảy vọt lên đóng gói tiên tiến, như công nghệ xếp chồng vi mạch 2.5D/3D và công nghệ tích hợp trong chip (System-inPackage - SiP). 

CẢI THIỆN NHÂN LỰC ĐỂ NÂNG CAO VỊ THẾ TRONG NGÀNH VI MẠCH BÁN DẪN

Theo đó, World Bank cho rằng nếu Việt Nam muốn hiện thực hóa các cơ hội nâng cao vị thế trong ngành vi mạch bán dẫn, cần có sự cải thiện về nhân tài. Đầu tiên là về số lượng, cần gia tăng số lao động có kỹ năng và nhân tài công nghệ tiên phong. Tiếp theo, về chất lượng, phải đảm bảo chiều sâu, tính liên ngành, và khả năng thích ứng tương lai. Ngoài ra, cần tăng các hình thức đào tạo gắn với công việc thực tiễn, gắn kết phòng thí nghiệm và nhà máy, đào tạo gắn với R&D.

Việt Nam đang có nguyện vọng phát triển, thu hút các doanh nghiệp thiết kế vi mạch bán dẫn fabless (không tự sản xuất) - một mục tiêu quan trọng trong chiến lược quốc gia về vi mạch bán dẫn. Hiện nay, Việt Nam đã hình thành năng lực ở mảng thiết kế hậu kỳ – chủ yếu gồm các khâu triển khai vật lý và kiểm thử xác minh. Tuy nhiên, phân khúc này ngày càng có nguy cơ bị tự động hóa bởi AI. 

“Để vươn lên nấc thang giá trị cao hơn, Việt Nam cần chuyển sang thiết kế tiền kỳ – phân đoạn có giá trị gia tăng cao nhất trong chuỗi giá trị, chủ yếu dựa vào nguồn nhân lực, và cũng là khâu đòi hỏi nhiều R&D nhất trong toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn”,  World Bank cho biết

Và khi chuyển dịch lên phân đoạn này, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những khoảng cách nhân tài cả về số lượng và chất lượng ở nhiều phương diện. 

Thứ nhất, vấn đề không chỉ là nhiều nhân tài hơn, mà còn là nhân tài ở một tầm cỡ khác. Yêu cầu về trình độ học vấn sẽ tăng đáng kể, trong đó khoảng 1/3 số vị trí việc làm tuyển dụng ở các doanh nghiệp thiết kế tiền kỳ tại các thị trường hàng đầu đòi hỏi bằng cấp sau đại học.

Thứ hai, các lĩnh vực và ngành đào tạo cần thiết cũng sẽ đa dạng và rộng hơn. Các ngành điện tử và kỹ thuật máy tính vẫn là cốt lõi, nhưng thiết kế tiền kỳ đòi hỏi phải mở rộng sang các lĩnh vực khác như khoa học vật liệu, vật lý ứng dụng và toán học – những lĩnh vực ngày càng liên quan đến kiến trúc vi mạch, vật liệu và quy trình mới, cũng như nghiên cứu về thiết bị mới. 

Thứ ba, về mặt kỹ năng kỹ thuật, đây là khoảng cách lớn ngay cả với sinh viên mới tốt nghiệp. Các vị trí việc làm tuyển dụng ở các doanh nghiệp thiết kế vi mạch bán dẫn fabless thường đòi hỏi kinh nghiệm thực tế về toàn bộ quy trình thiết kế vi mạch và các phương pháp luận chuyên sâu – những năng lực mà sinh viên tốt nghiệp của Việt Nam còn thiếu.

Đặc biệt là nhu cầu về thành thạo AI và ML đang nổi lên là như một biên mới trong kịch bản này. Trong các doanh nghiệp thiết kế vi mạch hàng đầu, năng lực về AI/ML ngày càng được đòi hỏi kể cả đối với kỹ sư phần cứng, trong khi các cơ sở giáo dục đại học của Việt Nam chưa trang bị chuyên môn này cho sinh viên tốt nghiệp.