Nâng hạng trong chuỗi cung ứng ô tô: Công nghệ, chất lượng và kỹ sư là yếu tố sống còn

Từ năng lực gia công đến làm chủ công nghệ

Trao đổi với PV AutoNews, TS. Ngô Văn Lực, Phó Trưởng Khoa Cơ khí – Cơ điện tử, Trường Kỹ thuật Phenikaa, cho biết một số nhóm vật liệu và chi tiết cơ khí có yêu cầu kỹ thuật cao vẫn là lĩnh vực doanh nghiệp trong nước chưa làm chủ đầy đủ. Có thể kể đến thép hợp kim đặc chủng, hợp kim nhôm, nhựa kỹ thuật cao cấp và các chi tiết cơ khí chính xác như bánh răng, trục truyền động, một số bộ phận động cơ.

Không nên nhìn nhận vấn đề theo hướng toàn bộ vật liệu, linh kiện trong ngành đều phải nhập khẩu. Điểm cần quan tâm là khả năng đáp ứng yêu cầu cụ thể của nhà sản xuất, từ tiêu chuẩn kỹ thuật, độ ổn định chất lượng đến năng lực sản xuất hàng loạt. Một doanh nghiệp có thể chế tạo được sản phẩm ở quy mô nhỏ, nhưng để trở thành nhà cung ứng lâu dài, họ phải duy trì chất lượng đồng đều và đáp ứng yêu cầu về sản lượng, tiến độ.

TS. Ngô Văn Lực Phó Trưởng Khoa Cơ khí – Cơ điện tử, Trường Kỹ thuật Phenikaa

Từ góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Thu Hồng, Giám đốc điều hành Công ty CP Sản xuất và Phát triển Công nghiệp Việt Nhật (Indema), chỉ ra điểm nghẽn của ngành cơ khí trong nước nằm ở cả công nghiệp vật liệu. Theo bà, nhiều doanh nghiệp vẫn phải nhập khẩu nguyên vật liệu rồi thực hiện các công đoạn gia công, khiến giá trị gia tăng còn hạn chế. Cơ khí chính xác và công nghiệp hỗ trợ ô tô khó phát triển bền vững nếu không có nền tảng công nghiệp vật liệu tương ứng.

Bà Hồng cũng cho rằng doanh nghiệp cơ khí Việt Nam không phải bắt đầu từ con số 0. Một số đơn vị đã tích lũy kinh nghiệm cung ứng cho Toyota, Honda và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Quá trình tham gia chuỗi cung ứng giúp doanh nghiệp từng bước nâng cao năng lực sản xuất, quản lý và đáp ứng tiêu chuẩn của khách hàng.

Sự phát triển của VinFast cũng tạo thêm đầu ra và cơ hội cho các doanh nghiệp sản xuất linh kiện trong nước. Tuy nhiên, cơ hội thị trường chỉ có thể chuyển thành năng lực cạnh tranh khi doanh nghiệp vượt qua những hạn chế về vật liệu, công nghệ và quản trị. Đây cũng là điểm giao giữa nhận định của bà Hồng và ông Lực: nền tảng gia công đã có, nhưng muốn tiến lên những nấc thang cao hơn, doanh nghiệp phải làm chủ sâu hơn các công đoạn sản xuất.

Lựa chọn phân khúc để nâng cấp năng lực sản xuất

Theo TS. Ngô Văn Lực, một số lĩnh vực doanh nghiệp Việt Nam có thể tập trung nâng cấp gồm khuôn mẫu, đồ gá và các chi tiết cơ khí chính xác. Đây là những nhóm sản phẩm gắn với nền tảng cơ khí chế tạo, có thể phát triển theo hướng nâng cao độ chính xác và mức độ phức tạp. Các sản phẩm cụ thể gồm khuôn ép nhựa, khuôn đúc, đồ gá kiểm tra, trục, bạc lót và vỏ máy.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp có thể mở rộng sang nhóm chi tiết từ nhựa kỹ thuật và vật liệu composite như vỏ đầu nối điện, giá đỡ cảm biến, ống dẫn khí, tấm bảo vệ. Ở bước cao hơn, doanh nghiệp có thể hướng tới cung ứng các cụm chi tiết đã được lắp ráp, kiểm tra hoàn chỉnh, thay vì chỉ sản xuất từng chi tiết riêng lẻ.

Để thực hiện được điều này, theo ông Lực, doanh nghiệp phải nâng cao năng lực thiết kế, phát triển quy trình, tự động hóa, thử nghiệm và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Việc đầu tư không nên dàn trải mà cần bắt đầu từ một nhóm sản phẩm có lợi thế, sau đó từng bước mở rộng khi đã đáp ứng ổn định yêu cầu của khách hàng.

Những hướng đi này cũng có sự giao thoa với cơ hội mà bà Nguyễn Thu Hồng từng đề cập khi phân tích tác động của làn sóng xe điện đối với ngành cơ khí. Theo bà, xe điện không chỉ tạo nhu cầu đối với linh kiện ô tô truyền thống mà còn mở ra những lĩnh vực như thiết kế công nghiệp, sản xuất vỏ thiết bị, thiết bị điện, hạ tầng trạm sạc và các dịch vụ liên quan.

Điều đó mở rộng không gian tham gia của doanh nghiệp cơ khí Việt Nam, nhất là những đơn vị có thế mạnh về gia công kim loại, chế tạo kết cấu và sản xuất chi tiết. Dù vậy, cơ hội không tự động chuyển thành đơn hàng nếu doanh nghiệp thiếu năng lực thiết kế, công nghệ và hệ thống quản lý chất lượng.

Ở góc độ vị trí trong chuỗi cung ứng, ông Lực lưu ý cấp 1 hay cấp 2 phản ánh vị trí của doanh nghiệp, không hoàn toàn thể hiện trình độ công nghệ. Một nhà cung ứng cấp 2 nếu làm chủ được công nghệ chuyên sâu, có sản phẩm đặc thù và duy trì chất lượng ổn định vẫn có thể giữ vai trò quan trọng.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu trở thành nhà cung ứng cấp 1, doanh nghiệp cần chứng minh khả năng làm chủ một nhóm sản phẩm cụ thể. Khi có thể thiết kế, sản xuất, kiểm tra và giao hàng ổn định, họ mới có cơ sở xây dựng niềm tin với khách hàng và tiến tới những đơn hàng có yêu cầu cao hơn.

Đào tạo kỹ sư phải bắt đầu từ bài toán sản xuất

Theo TS. Ngô Văn Lực, phản ánh từ doanh nghiệp về việc sinh viên mới tốt nghiệp còn thiếu kiến thức thực tế về vật liệu, công nghệ chế tạo, khuôn mẫu và môi trường sản xuất là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc. Tuy nhiên, cũng không thể kỳ vọng kỹ sư mới ra trường có thể làm việc ngay như người đã có nhiều năm kinh nghiệm. Điều quan trọng là người học phải có nền tảng vững, hiểu nguyên lý sản xuất và khả năng thích nghi.

Đào tạo kỹ sư vì thế cần gắn kiến thức thiết kế với khả năng chế tạo, lắp ráp sản phẩm. Sinh viên không chỉ cần biết thiết kế một chi tiết mà còn phải giải thích được việc lựa chọn vật liệu, quy trình gia công, phương pháp kiểm tra chất lượng và chi phí sản xuất.

Các dự án thực hành nên được tổ chức theo chuỗi từ thiết kế, lựa chọn vật liệu, chế tạo, lắp ráp đến kiểm tra sản phẩm. Sinh viên cũng cần được tiếp xúc với những tình huống như sai số gia công, lỗi lắp ráp hoặc sản phẩm không đạt yêu cầu để hiểu rõ hơn những vấn đề trong sản xuất thực tế.

Về chuyên môn, ông Lực cho rằng kỹ sư cơ khí cần nắm được mối liên hệ giữa thiết kế, vật liệu, công nghệ chế tạo và chất lượng; kỹ sư cơ điện tử cần có khả năng tiếp cận tự động hóa, điều khiển và giám sát; trong khi kỹ sư ô tô phải hiểu yêu cầu của các hệ thống, khả năng tích hợp và thử nghiệm. Sự phối hợp giữa các nhóm chuyên môn sẽ giúp giải quyết những bài toán sản xuất có tính liên ngành.

Để thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp, nhà trường cần tăng cường hợp tác với đơn vị sản xuất trong xây dựng đề bài thực hành, tổ chức thực tập, hướng dẫn và đánh giá dự án. Giảng viên cũng cần cập nhật công nghệ, quy trình và những vấn đề thực tế từ doanh nghiệp.

Năng lực cạnh tranh không chỉ được quyết định bởi máy móc hay quy mô đầu tư, mà còn phụ thuộc vào khả năng xây dựng đội ngũ và duy trì chất lượng sản phẩm đáp ứng yêu cầu của khách hàng.

Bà Nguyễn Thu Hồng Giám đốc điều hành Công ty CP Sản xuất và Phát triển Công nghiệp Việt Nhật (Indema)

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với quá trình đào tạo. Nếu doanh nghiệp cần kỹ sư hiểu quy trình, kiểm soát chất lượng và có khả năng giải quyết vấn đề, nhà trường phải tạo điều kiện để sinh viên tiếp xúc với những yêu cầu đó ngay từ khi còn học.

Nâng tỷ lệ nội địa hóa vì thế không đơn thuần là gia tăng số lượng linh kiện được sản xuất trong nước. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp có thể làm chủ đến đâu các khâu vật liệu, thiết kế, công nghệ, thử nghiệm và quản lý chất lượng. Khi năng lực sản xuất và chất lượng nguồn nhân lực cùng được cải thiện, cơ hội từ thị trường ô tô và xe điện mới có thể chuyển thành giá trị gia tăng thực chất cho công nghiệp hỗ trợ trong nước.