Thị trường ETC toàn cầu và bài toán chi phí vận hành tại Việt Nam

Mô hình thu phí giao thông trên thế giới

Hệ thống thu phí điện tử không dừng (ETC) trên thế giới đã trải qua chặng đường phát triển dài kể từ khi được khởi xướng bởi giáo sư kinh tế học William Vickrey vào năm 1959. Từ dấu mốc Na Uy ứng dụng rộng rãi năm 1986, Italy triển khai ở quy mô quốc gia năm 1989, đến nay thu phí tự động đã trở thành hạ tầng bắt buộc tại nhiều nền kinh tế lớn như Mỹ, Nhật Bản và châu Âu.

Hiện nay, công nghệ ETC toàn cầu xoay quanh 4 nền tảng kỹ thuật chính: Giao tiếp tầm ngắn chuyên dụng (DSRC), Nhận dạng tần số vô tuyến điện (RFID), Nhận dạng biển số tự động (ANPR) và Hệ thống định vị vệ tinh toàn cầu (GNSS).

Các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đang vận hành hệ thống ETC theo nhiều phương thức đa dạng tùy thuộc vào điều kiện hạ tầng và mục tiêu quản lý.

Tại Đài Loan (Trung Quốc), công ty Far Eastern Electronic Tolling Company (FETC) được giao xây dựng và vận hành hệ thống ETC trên toàn bộ mạng lưới đường cao tốc. Đầu năm 2006, FETC vận hành các làn ETC theo lượt tại 23 trạm, yêu cầu tài xế trang bị thiết bị đọc và thẻ OBU. Đến năm 2012, công nghệ RFID qua thẻ eTag dán kính chắn gió ra đời đã tạo bước ngoặt. Cuối năm 2013, Đài Loan trở thành nơi đầu tiên trên thế giới thay thế đồng loạt các trạm thu phí mức cố định bằng hệ thống tính phí theo quãng đường di chuyển thực tế với 319 giá long môn (gantry) trên mạng lưới kéo dài 926 km.

Theo cơ chế vận hành, các xe được miễn phí 20 km mỗi ngày, quãng đường tiếp theo được tính phí từ 0,9 đến 1,8 Đài tệ (tương đương 0,02 đến 0,05 USD) mỗi km. Xe sử dụng eTag được giảm 10% phí và trừ trực tiếp vào ví trả trước hoặc thẻ tín dụng. Trường hợp xe không dán eTag, hệ thống camera tự động chụp biển số để tính tiền nhưng không được áp dụng mức giảm 10%.

Tại Ấn Độ, quốc gia sở hữu mạng lưới đường cao tốc 45.000 km (dài thứ hai thế giới và gấp khoảng 48 lần Đài Loan), hệ thống FASTag dùng công nghệ RFID đã được triển khai khoảng 10 năm. Nhằm tối ưu hóa giao thông hỗn hợp với nhiều loại phương tiện từ xe tuk-tuk đến xe đầu kéo. Ấn Độ đã chuyển đổi 140 trạm (khoảng 10% tổng số trạm) sang hệ thống thu phí đa làn không dừng (MLFF) sử dụng camera ANPR kết hợp cảm biến LiDAR.

Tại Trung Quốc, hệ thống ETC bằng công nghệ RFID dán kính chắn gió được dùng song song với làn thu phí thủ công (MTC). Vận hành thống nhất toàn quốc từ năm 2014, các giao dịch ETC tại đây được chính phủ quy định giảm phí không dưới 5%. Hiện quốc gia này đã ghi nhận hơn 200 triệu người dùng ETC.

Tại Pháp, dịch vụ thu phí tự động áp dụng gói cơ bản với mức phí quản lý 2,20 euro mỗi tháng, nhưng khoản này chỉ tính trong những tháng thực tế có sử dụng. Trường hợp người dùng không phát sinh giao dịch trong 14 tháng liên tiếp, hệ thống sẽ tính khoản phí không sử dụng 15 euro vào tháng thứ 15.

Tại Australia, đơn vị cung cấp Linkt miễn phí duy trì định kỳ đối với tài khoản cá nhân Tag Account, khoản tiền nộp ban đầu từ 20 đến 30 AUD đóng vai trò là số dư thanh toán tiền đường. Ngược lại, đối với tài khoản thương mại Commercial Account, Linkt thu phí duy trì 5 AUD mỗi tháng tại Sydney nhằm cung cấp các công cụ quản lý đội xe, dữ liệu giao dịch và hóa đơn định kỳ.

Cấu trúc pháp lý và thực trạng phương thức thanh toán ETC tại Việt Nam

Tại Việt Nam, sự ra đời của Nghị định 119/2024/NĐ-CP đã tạo ra bước thay đổi căn bản về mô hình vận hành giao thông thông minh. Tài khoản thu phí cũ vừa lưu giữ tiền vừa dùng để thanh toán chính thức không còn hiệu lực và được chuyển đổi thành "tài khoản giao thông"  đóng vai trò là tài khoản định danh phương tiện, không lưu giữ giá trị tiền tệ. Quy định bắt buộc tài khoản giao thông phải kết nối với một phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt hợp lệ (như ví điện tử hoặc tài khoản/thẻ ngân hàng).

Trước đó, để đáp ứng hành lang pháp lý mới, VETC đã vận hành dịch vụ Ví điện tử VETC như một trung gian thanh toán độc lập theo Giấy phép số 23/GP-NHNN do Ngân hàng Nhà nước cấp ngày 27/4/2023. Hiện tài khoản giao thông VETC đã tích hợp các phương thức thanh toán gồm: Ví điện tử VETC; dịch vụ thanh toán trả sau của ngân hàng BIDV, TPBank; và thẻ tín dụng của TPBank, BIDV, MB.

Một vấn đề kỹ thuật lớn khiến tài khoản giao thông VETC chưa thể kết nối diện rộng với các ví điện tử tiêu dùng khác trên thị trường nằm ở rào cản hạ tầng. Hệ thống ETC đòi hỏi các phương tiện thanh toán phải đáp ứng tốc độ giao dịch thời gian thực với thời gian phản hồi cực nhanh, đạt mức nhỏ hơn hoặc bằng 200 ms, đồng thời vận hành ổn định 24/7 dưới lưu lượng giao dịch rất lớn. VETC cho biết đơn vị này vẫn đang trong quá trình thử nghiệm kỹ thuật và đàm phán thương mại với các tổ chức tín dụng, ví điện tử và tổ chức thẻ quốc tế như VISA.

Khảo sát nhóm ngân hàng thương mại cho thấy mức phí quản lý tài khoản trung vị dao động quanh 11.000 đồng/tháng. Mức phí 6.600 đồng/tháng của Ví VETC nằm ở nhóm tương đương mức phí của Sacombank. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn về mặt tài chính nằm ở cơ chế miễn phí. Ngân hàng thương mại có thể miễn phí duy trì khi khách hàng đạt số dư tối thiểu vì tiền gửi thanh toán là nguồn vốn huy động giúp ngân hàng kinh doanh sinh lời. Trong khi đó, theo Thông tư 40/2024/TT-NHNN và quy định của Ngân hàng Nhà nước, 100% số dư Ví điện tử VETC phải lưu giữ độc lập tại tài khoản đảm bảo thanh toán tại ngân hàng. VETC không được trả lãi hoặc sử dụng số dư Ví của khách hàng để cho vay, đầu tư hay phục vụ hoạt động kinh doanh của VETC. Đây là các yêu cầu bắt buộc nhằm bảo đảm an toàn cho tiền và giao dịch của khách hàng mà VETC có trách nhiệm tuân thủ.

Đối với các ví điện tử tiêu dùng như MoMo, ZaloPay hay ShopeePay chọn mô hình không thu phí duy trì nhưng áp phí trên từng giao dịch (từ 0,5% đến 1% hoặc thu cố định) nhờ có nguồn thu bù đắp từ hệ sinh thái thương mại điện tử, thanh toán hóa đơn và dịch vụ tài chính với tần suất cao. Còn đối với VETC, đơn vị này cho hay VETC phải chi trả từ ba nhóm chi phí: (i) Chi phí trả cho ngân hàng khi khách nạp tiền: mỗi lần khách hàng nạp tiền vào ví VETC, VETC phải trả phí cho ngân hàng và các đối tác thanh toán. Mức phí này đang tăng từ 0,1% – 0,2% lên 0,2% – 0,3% giá trị giao dịch, do nhiều ngân hàng áp dụng miễn phí có thời hạn khi mới triển khai, hết thời gian đó mới bắt đầu thu; (ii) Chi phí duy trì hạ tầng thanh toán: kết nối ngân hàng, bảo mật, đối soát, vận hành hệ thống 24/7, xử lý giao dịch, xuất hóa đơn điện tử và chăm sóc khách hàng; (iii) Tiền trong ví điện tử là tiền của khách hàng và được duy trì tại tài khoản đảm bảo thanh toán của VETC tại ngân hàng. Theo quy định của NHNN, 100% số dư của khách hàng phải được lưu giữ độc lập tại tài khoản đảm bảo thanh toán và không được sử dụng cho bất kỳ mục đích nào khác.

VETC và ePass quyết định tạm dừng thu phí

Đối với Viettel Money, đơn vị này đã chính thức phát đi thông báo chính thức quyết định dừng chính sách thu phí xử lý giao dịch qua trạm đối với khách hàng liên kết tài khoản giao thông ePass. Mức phí bị dừng là 6.600 đồng/tháng đối với khách hàng cá nhân và 66.000 đồng/tháng đối với khách hàng tổ chức, doanh nghiệp. Viettel Money khẳng định việc tạm dừng này nhằm đặt quyền lợi của người dùng lên hàng đầu và duy trì tính minh bạch trong cung ứng dịch vụ.

Về phía VETC, doanh nghiệp này cũng đã phát đi thông điệp thẳng thắn nhìn nhận quá trình truyền thông và dự kiến áp dụng chính sách phí vừa qua chưa đầy đủ, chưa tạo được sự đồng thuận cao từ người tiêu dùng. VETC chính thức quyết định chưa áp dụng và tạm dừng triển khai chính sách phí quản lý Ví VETC để rà soát toàn diện, đồng thời khẳng định trên thực tế hệ thống chưa thu bất kỳ khoản phí nào của khách hàng.  

Động thái tạm dừng của VETC thể hiện rõ sự cầu thị thông qua các cam kết sẽ rà soát đặc thù sử dụng: Doanh nghiệp thừa nhận việc ban đầu chỉ áp dụng hình thức phí thuê bao cố định tháng do tính đơn giản, nhưng sẽ nghiên cứu bổ sung phương án thu phí theo từng giao dịch thực tế để đảm bảo tính công bằng cho nhóm khách hàng ít di chuyển.

Bên cạnh đó, VETC cũng làm rõ bản chất tài khoản, khẳng định không thu phí tài khoản giao thông và không thu phí sử dụng đường bộ. Khách hàng có quyền lựa chọn không sử dụng Ví VETC mà liên kết tài khoản giao thông với thẻ tín dụng hoặc dịch vụ trả sau của các ngân hàng đối tác (như BIDV, TPBank, MB) hoàn toàn không phát sinh phí. Cam kết bảo vệ khách hàng tổ chức, mức phí 66.000 đồng/tháng của khách hàng doanh nghiệp được áp dụng theo tài khoản ví chứ không nhân theo số lượng phương tiện. Một ví doanh nghiệp quản lý đội xe lớn vẫn chỉ chịu duy nhất một mức phí trần.

Ngoài ra, VETC cam kết phối hợp với các tổ chức tín dụng, các đơn vị chuyển mạch để đề xuất giải pháp giảm chi phí phát sinh, đồng thời mở rộng thêm các tiện ích gia tăng trên hệ sinh thái Ví VETC (như phí bãi đỗ xe, bảo hiểm) trước khi đưa ra lộ trình chính sách phí mới phù hợp hơn.

Có thể thấy quyết định tạm dừng chính sách thu phí dịch vụ quản lý tài khoản ví điện tử của Viettel Money và VETC là bước lùi cần thiết của doanh nghiệp thể hiện sự tôn trọng khách hàng. Việc nhìn nhận đúng bản chất cấu trúc chi phí trung gian thanh toán và hành lang pháp lý của Nghị định 119/2024/NĐ-CP sẽ là cơ sở quan trọng để các bên xây dựng một phương án hòa hợp, đảm bảo sự phát triển bền vững cho hạ tầng giao thông thông minh tại Việt Nam.