Xung đột thương mại Mỹ - Canada: Ngành ô tô đứng trước nguy cơ đứt gãy

Tác động của báo hộ thương mại cứng rắn

Xét trên khía cạnh dữ liệu thị trường, ngành công nghiệp ô tô Mỹ ở thời điểm trước khi sóng gió thuế quan bùng phát hoàn toàn không rơi vào trạng thái cần cứu vãn. Trong năm 2024, người tiêu dùng Mỹ đã tiêu thụ khoảng 16 triệu xe và các tập đoàn ô tô lớn vẫn duy trì được biên lợi nhuận hoạt động rất khả quan. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các biện pháp bảo hộ thương mại cứng rắn đã ngay lập tức đảo ngược xu hướng tích cực này.

Theo phân tích công bố trên Wall Street Journal tính đến tháng 7/2026, toàn ngành công nghiệp ô tô toàn cầu đã gánh chịu mức thiệt hại vượt mốc 35 tỷ USD kể từ khi các sắc thuế mới chính thức có hiệu lực. Đây được xem là đợt suy giảm tài chính thảm khốc nhất mà ngành ô tô phải đối mặt kể từ sau đại dịch.

Tiến trình xung đột thương mại bắt đầu gia tăng nhiệt độ từ tháng 3/2025, khi chính quyền Mỹ quyết định áp thuế 25% đối với ô tô và phụ tùng nhập khẩu. Ở thời điểm đó, các linh kiện phụ tùng đáp ứng đầy đủ điều kiện của Hiệp định thương mại tự do ba bên Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) vẫn tạm thời được hưởng cơ chế miễn trừ. Mặc dù vậy, hàng rào bảo vệ này nhanh chóng bị dỡ bỏ khi Tổng thống Trump từ chối gia hạn USMCA ở dạng hiện tại vào ngày 1/7 và chính thức hủy bỏ quy chế miễn thuế đối với phụ tùng ô tô nhập khẩu từ Canada.

Sự căng thẳng đẩy lên đỉnh điểm với kế hoạch nâng mức thuế quan đối với ô tô và linh kiện nhập khẩu từ Canada lên mốc 50%, dự kiến bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Phản ứng trước bước đi này, chính phủ Canada đã lập tức thông qua các biện phá60p thuế quan đối ứng với mức thuế lên tới 50% áp đặt lên hàng hóa Mỹ, chính thức có hiệu lực từ ngày 8/9/2026, đưa hai nền kinh tế láng giềng vào một cuộc chiến thương mại diện rộng.

Những tuyên bố mang tính cứng rắn từ Washington rằng Mỹ không cần tới Canada hoàn toàn phớt lờ thực tế 60 năm hội nhập công nghiệp sâu rộng giữa hai quốc gia. Báo cáo từ Ngân hàng Hoàng gia Canada (RBC) chỉ ra rằng tổng kim ngạch trao đổi thương mại sản phẩm ô tô giữa Mỹ và Canada đạt mốc 100 tỷ USD trong năm 2026, đóng vai trò là một trụ cột cốt lõi trong tổng thể mối quan hệ thương mại song phương trị giá gần 900 tỷ USD hàng năm.

Do đặc thù tích hợp chuyên môn hóa cao của chuỗi cung ứng Bắc Mỹ, một bộ phận phụ tùng ô tô điển hình phải di chuyển qua lại nhiều lần trên đường biên giới giữa hai nước trước khi được lắp ráp hoàn chỉnh thành một chiếc xe thương phẩm. Việc áp thuế 50% ở mỗi lần trung chuyển xuyên biên giới sẽ khiến chi phí cấu thành sản phẩm tăng theo cấp số nhân, khiến hoạt động sản xuất của cả hai bên rơi vào trạng thái ngưng trệ.

Canada hiện giữ vị thế là thị trường xuất khẩu sản phẩm ô tô lớn nhất của Mỹ, với quy mô tiêu thụ lớn hơn tổng kim ngạch của 10 thị trường xuất khẩu tiếp theo cộng lại. Thị trường Canada có sức mua rất lớn khi người tiêu dùng tại đây chi gần 110 tỷ USD mỗi năm cho việc sắm sửa ô tô, trong đó 90% lượng xe bán ra là sản phẩm nhập khẩu từ nước ngoài. Tuy nhiên, đòn thuế quan từ Mỹ đang đẩy các doanh nghiệp và người tiêu dùng Canada tìm kiếm các nguồn cung thay thế.

Theo RBC, trong giai đoạn 10 năm trước năm 2025, khoảng 49% số xe nhập khẩu vào Canada có nguồn gốc sản xuất tại các nhà máy ở Mỹ. Nhưng dữ liệu trong 10 tháng đầu năm 2025 ghi nhận tỷ lệ này đã sụt giảm nghiêm trọng xuống chỉ còn 36%, do Canada chủ động chuyển dịch cơ cấu nhập khẩu sang các đối tác như Hàn Quốc và Mexico. Xu hướng chuyển dịch này dự báo sẽ còn tiếp diễn nếu thuế quan tiếp tục leo thang, đồng nghĩa với việc các nhà sản xuất Mỹ mất dần đi thị phần tại thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của mình.

Tác động từ cuộc chiến thương mại đang gây ra những tổn thương trực diện nhất cho khu vực Trung Tây Mỹ, mà tâm điểm là bang Michigan—nơi tập trung đại bản doanh của "Bộ ba Detroit" gồm Ford, General Motors và Stellantis. Trong quý II/2026, Michigan đóng góp 18,1% tổng sản lượng xe hơi toàn quốc và là địa phương chịu sự phụ thuộc lớn nhất vào mối quan hệ thương mại với Canada, khi Ottawa tiêu thụ tới 40% tổng lượng hàng hóa xuất khẩu của tiểu bang này. Đồng thời, Michigan cũng là nơi đặt trụ sở của 55 nhà máy sản xuất phụ tùng ô tô thuộc sở hữu của các tập đoàn Canada với lực lượng lao động gần 20.000 công nhân. Giới phân tích nhận định việc Washington gia tăng sức ép thuế quan lên Canada đang trực tiếp gây thiệt hại nghiêm trọng cho chính ngành sản xuất của Detroit và các bang công nghiệp lân cận như Ohio, Indiana và Illinois.

Hệ quả của xung đột thương mại leo thang

Sức ép tài chính thể hiện rõ nét qua kết quả kinh doanh của các tập đoàn ô tô nội địa Mỹ. Hãng xe Ford—dù sở hữu dòng xe F-Series duy trì vị thế mẫu xe bán chạy nhất thị trường Canada trong 15 năm liên tiếp—ước tính phải gánh chịu khoảng 1 tỷ USD chi phí phát sinh từ thuế quan riêng trong năm 2026. Doanh số toàn cầu của Ford đã giảm 10% trong quý II/2026 và tiếp tục sụt giảm trong tháng 7. Tương tự, General Motors cũng ghi nhận mức sụt giảm doanh số 6,8% trong nửa đầu năm 2026.

Liên quan đến tuyên bố của Tổng thống Trump về nhà máy Ford Dearborn tại Detroit, dù nhà máy này đã bổ sung ca làm việc thứ ba để hoạt động 24 giờ một ngày và 6 ngày một tuần (thay vì 24/7 như tuyên bố), việc chi phí linh kiện gia tăng đang bào mòn hiệu quả tài chính chung.

Ở chiều ngược lại, các nhà sản xuất nước ngoài như Toyota, Hyundai và Honda đặt nhà máy tại khu vực miền Nam Mỹ lại tỏ ra vững vàng hơn nhờ mạng lưới nhà cung cấp phụ trợ được cụm hóa tại chỗ, ít chịu ảnh hưởng từ linh kiện xuyên biên giới Canada.

Phân tích từ AlixPartners dự báo doanh số xe mới tại Mỹ sẽ giảm 2,5% trong năm 2026 do áp lực lạm phát và sức mua yếu của người tiêu dùng. Sự biến động của giá nhiên liệu xuất phát từ các xung đột địa chính trị liên quan đến eo biển Hormuz cùng nguy cơ suy giảm thị trường xe cũ càng khiến bài toán tiêu thụ thêm phức tạp.

Về mặt lao động, dữ liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ cho thấy quy mô việc làm ngành ô tô vốn đã suy giảm từ 1% đến 2% mỗi năm kể từ năm 2001, nay tiếp tục tăng tốc sụt giảm với mức giảm 3% trong năm 2025 và dự báo giảm hơn 2% trong năm 2026. Nỗ lực cắt giảm chi phí để bù đắp thuế quan khiến khả năng tạo ra việc làm mới trong ngành gần như không tồn tại.

Giới chuyên gia cho rằng chiến lược dùng thuế quan nhằm bảo hộ ngành ô tô Mỹ đang mang lại phản ứng ngược khi trực tiếp xé lẻ chuỗi cung ứng được xây dựng công phu suốt hơn sáu thập kỷ. Việc cô lập thị trường Canada không giúp khôi phục năng lực sản xuất nội địa mà ngược lại, đang tước đi lợi thế về quy mô và tối ưu chi phí của các nhà sản xuất Mỹ.

Theo đánh giá từ AutoForecast Solutions, kỳ vọng phục hồi nhẹ 1,2% của ngành ô tô Mỹ trong năm tới hoàn toàn phụ thuộc vào việc tái lập sự cân bằng trong quan hệ thương mại với Canada và Mexico. Nếu những rào cản thuế quan 50% không được tháo gỡ, ngành ô tô Bắc Mỹ sẽ dần đánh mất lợi thế cạnh tranh, ngày càng tụt hậu so với Liên minh Châu Âu và đặc biệt là sự trỗi dậy mạnh mẽ của ngành công nghiệp ô tô Trung Quốc trên bản đồ ngành ô tô toàn cầu.