Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tìm "cửa sáng" trong chuỗi giá trị EV

Việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 09/CT-TTg, yêu cầu tăng cường bảo đảm nguồn cung năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện, đang tạo ra những tác động sâu rộng tới nhiều ngành sản xuất. Trong đó, công nghiệp hỗ trợ ô tô – lĩnh vực vốn được xem là “xương sống” của ngành sản xuất ô tô – đang đứng trước cả cơ hội và thách thức trong một giai đoạn chuyển dịch mang tính bước ngoặt.

Doanh nghiệp nội vẫn “kẹt” trong chuỗi cung ứng

Theo ông Phạm Hải Phong – Chánh Văn phòng Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI), một trong những mục tiêu xuyên suốt của hiệp hội là thúc đẩy doanh nghiệp thành viên tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước, tiến tới xây dựng một hệ sinh thái sản xuất chủ động.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy doanh nghiệp Việt vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung nguyên vật liệu và chuỗi sản xuất toàn cầu. Những biến động địa chính trị thời gian qua, như xung đột tại các tuyến hàng hải quốc tế, đã tác động trực tiếp đến nguồn cung và giá năng lượng, khiến nhiều đối tác nước ngoài ưu tiên phục vụ nhu cầu nội địa.

“Có những thời điểm doanh nghiệp trong nước rất khó tiếp cận nguyên vật liệu bởi đối tác cũng phải ưu tiên sản xuất trong nước của họ. Điều này cho thấy chuỗi cung ứng của chúng ta còn phụ thuộc và dễ bị tổn thương”, ông Phong cho biết.

Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển dịch từ sản xuất linh kiện đơn lẻ sang sản xuất cụm linh kiện, thậm chí hướng tới sản phẩm hoàn thiện nhằm gia tăng giá trị. Đây cũng là hướng đi mà VASI đang phối hợp với Bộ Công Thương và Bộ Khoa học và Công nghệ để hỗ trợ doanh nghiệp.

Xe điện mở ra cơ hội, nhưng rào cản vẫn lớn

Ở góc độ kỹ thuật, ông Phong cho rằng doanh nghiệp trong nước không hoàn toàn thua kém. Nhiều doanh nghiệp thành viên đã có 15–20 năm kinh nghiệm sản xuất linh kiện cho xe động cơ đốt trong, với các công nghệ như ép nhựa, dập cơ khí – những công nghệ không khác biệt nhiều khi chuyển sang xe điện.

Tuy nhiên, các khâu cốt lõi như pin và bộ điều khiển – tương tự như động cơ trong xe xăng trước đây vẫn chủ yếu do doanh nghiệp FDI nắm giữ. Điều này khiến doanh nghiệp Việt gặp khó khăn trong việc tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao.

Theo ông Phạm Hải Phong, rào cản không chỉ nằm ở năng lực mà còn ở quy mô thị trường. Với sản lượng ô tô trong nước chỉ vài trăm nghìn xe mỗi năm, nhiều doanh nghiệp khó có thể đầu tư sản xuất sâu, đặc biệt đối với các linh kiện đòi hỏi chi phí khuôn mẫu và nghiên cứu lớn.

“Không phải doanh nghiệp Việt không làm được, mà là có được tham gia hay không, và tham gia ở mức độ nào”, ông nhấn mạnh.

Dù vậy, việc Chính phủ thúc đẩy phát triển xe điện đang mở ra một thị trường mới. Một số doanh nghiệp đã bắt đầu chuyển hướng từ sản xuất linh kiện sang tham gia lắp ráp, từng bước tiến tới sản phẩm hoàn thiện.

Xu hướng thị trường cũng đang thay đổi rõ rệt khi đơn hàng liên quan đến xe xăng giảm, trong khi đơn hàng phục vụ xe điện tăng nhanh, buộc doanh nghiệp phải nhanh chóng thích ứng.

"Chính phủ hiện nay đang khuyến khích phát triển xe điện, điều này sẽ mở ra một thị trường mới, doanh nghiệp sẽ có nhiều cơ hội tìm kiếm được đối tác mới, chiến lược phát triển của họ cũng sẽ mới. Một số doanh nghiệp đang quan tâm láp ráp mảng xe điện, đi từ sản phẩm linh kiện, đến láp ráp các sản phẩm hoàn thiện", ông Phong cho hay.

Doanh nghiệp cần chủ động về năng lượng

Song song với câu chuyện sản xuất là bài toán năng lượng – yếu tố then chốt để thực hiện các mục tiêu của Chỉ thị 09.

“Nếu không có biến động đột biến, hệ thống điện hoàn toàn có thể đáp ứng. Quy hoạch điện đã tính đến các yếu tố tăng trưởng phụ tải, bao gồm cả giao thông điện”, PGS.TS Lê Xuân Thành, giảng viên cao cấp Bộ môn Điện khí hóa, Trường Đại học Mỏ – Địa chất nhận định.

Tuy nhiên, ông Thành cũng lưu ý rằng áp lực có thể xuất hiện ở cấp độ cục bộ, đặc biệt tại các khu vực đô thị hoặc nơi phát triển trạm sạc tự phát.

“Xe điện không chiếm tỷ trọng lớn trên toàn hệ thống, nhưng có thể gây quá tải cục bộ nếu không được quy hoạch và quản lý tốt”, ông nói.

Biến động năng lượng toàn cầu, đặc biệt là giá than, khí, dầu, cũng có thể tạo áp lực tài chính lên ngành điện trong nước.

Trước những thách thức về cung điện, các chuyên gia cho rằng doanh nghiệp không thể chỉ phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống điện quốc gia, mà cần chủ động hơn trong quản trị năng lượng.

Theo ông Thành, doanh nghiệp cần hướng tới xây dựng hệ thống năng lượng linh hoạt và có độ tin cậy cao, thông qua việc đầu tư các giải pháp như điện mặt trời áp mái, điện gió hoặc các hệ thống lưu trữ năng lượng.

“Vào mùa nắng nóng, doanh nghiệp hoàn toàn có thể chủ động được 15–25% nhu cầu điện trong một quý nếu đầu tư tốt các giải pháp năng lượng tại chỗ”, ông Thành cho biết.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phạm Hải Phong cũng nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết về chính sách hỗ trợ chuyển đổi năng lượng sạch.

“Mong muốn Chính phủ có cơ chế, chính sách hỗ trợ cho việc chuyển đổi năng lượng sạch, đặc biệt là năng lượng mặt trời để có thể sử dụng trong xưởng, nhà máy, bởi đa phần doanh nghiệp đều có nhà xưởng sản xuất”, ông Phong nói.

Theo ông Phong, điều quan trọng là cần sớm ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn cụ thể về sử dụng năng lượng, cũng như các chính sách thúc đẩy phát triển xe điện và tiết kiệm năng lượng.

“Hy vọng sẽ có các quy định rõ ràng, ví dụ về hiệu suất năng lượng đối với động cơ. Điều này sẽ khuyến khích chuyển đổi sang năng lượng mới, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng”, ông Phong đề xuất.

Ông cũng cho rằng, các chính sách này sẽ tác động trước hết tới các nhà sản xuất xe điện và động cơ, sau đó lan tỏa xuống toàn bộ chuỗi cung ứng, từ đó mở ra cơ hội cho doanh nghiệp trong nước.

Để tận dụng cơ hội từ chuyển dịch xe điện, các chuyên gia đánh giá cần một hệ thống chính sách đồng bộ, vừa thúc đẩy phát triển thị trường, vừa nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước.

Theo đó, Nhà nước cần tạo hành lang pháp lý ổn định, dài hạn, giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư. Đồng thời, cần thúc đẩy các giải pháp sử dụng năng lượng hiệu quả, tiết kiệm, gắn với mục tiêu phát triển bền vững.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng phải chủ động nâng cấp năng lực, từ công nghệ, quản trị đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng.

“Năng lượng không chỉ là câu chuyện của Nhà nước, mà còn là trách nhiệm của doanh nghiệp. Việc sử dụng năng lượng hiệu quả, bền vững là yếu tố sống còn trong bối cảnh hiện nay”, ông Thành nhấn mạnh.

Trong bối cảnh chuyển dịch sang xe điện, bài toán không còn đơn thuần là sản xuất, mà là làm sao giải quyết đồng thời các yếu tố: cung năng lượng, hạ tầng điện và năng lực doanh nghiệp.

Nếu giải quyết tốt, đây sẽ là cơ hội để công nghiệp hỗ trợ ô tô Việt Nam nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Ngược lại, nếu chậm chân, doanh nghiệp trong nước có nguy cơ tiếp tục đứng ngoài các khâu giá trị cao, ngay trên chính sân nhà.