R&D toàn cầu đang mở rộng về Đông Nam Á
Trao đổi với PV AutoNews, PGS.TS. Lê Anh Sơn, Giám đốc Công ty Cổ phần Phenikaa-X, Giám đốc Đại học Phenikaa, cho rằng sự phát triển của xe điện, phần mềm và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi cách các hãng ô tô tổ chức hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Nếu trước đây lợi thế cạnh tranh chủ yếu gắn với động cơ, cơ khí và năng lực sản xuất, thì ngày nay phần mềm, điện tử, pin và AI ngày càng quyết định giá trị của một chiếc xe.
Sự thay đổi này thúc đẩy các hãng đưa một phần hoạt động R&D đến gần hơn với thị trường tiêu thụ, nhà máy sản xuất và nguồn nhân lực địa phương. Đông Nam Á vì thế đang trở thành địa bàn được quan tâm trong mạng lưới nghiên cứu và phát triển của ngành ô tô toàn cầu.
Tuy nhiên, theo ông Sơn, đây không phải là quá trình các hãng chuyển toàn bộ trung tâm nghiên cứu cốt lõi khỏi những thị trường truyền thống. Các phần việc liên quan đến thiết kế nền tảng và công nghệ cốt lõi vẫn thường được giữ tại trụ sở chính. Trong khi đó, hoạt động mở rộng tại Đông Nam Á chủ yếu tập trung vào nghiên cứu, điều chỉnh sản phẩm cho phù hợp với khí hậu, hạ tầng và thói quen người dùng; phát triển, kiểm thử phần mềm và linh kiện điện tử phục vụ mạng lưới toàn cầu.
Những lĩnh vực được ưu tiên trong thời gian tới gồm phần mềm ô tô, chip và linh kiện điện tử, công nghệ pin xe điện, sản xuất thông minh ứng dụng robot và AI. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh công nghệ xe thông minh, xe tự hành để phù hợp với điều kiện giao thông Đông Nam Á cũng ngày càng quan trọng.
Đặc điểm giao thông có mật độ xe máy cao tại nhiều quốc gia trong khu vực đặt ra những yêu cầu khác biệt so với các thị trường phát triển. Công nghệ được nghiên cứu trong những điều kiện giao thông khác không thể áp dụng nguyên vẹn vào môi trường này. Đây cũng là khoảng trống để doanh nghiệp công nghệ địa phương tham gia nghiên cứu, điều chỉnh và kiểm chứng sản phẩm.
Ở góc độ cấu trúc ngành, PGS.TS.GVCC Nguyễn Trần Hưng, Trưởng khoa Thương mại điện tử và Hệ thống thông tin, Trường Đại học Thương mại Hà Nội, nhận định quá trình mở rộng R&D sang Đông Nam Á là sự tái cấu trúc mạng lưới nghiên cứu toàn cầu theo hướng phân tán. Các trung tâm khu vực sẽ đảm nhận ngày càng nhiều công việc về phát triển mô-đun, phần mềm, bản địa hóa, thử nghiệm và tích hợp hệ thống, trong khi trụ sở toàn cầu vẫn kiểm soát kiến trúc nền tảng và công nghệ lõi.
Theo ông Hưng, Đông Nam Á có thể trở thành một cực R&D ứng dụng quan trọng của châu Á, bổ sung cho các trung tâm công nghệ hiện hữu, thay vì thay thế ngay những trung tâm nghiên cứu công nghệ nguồn trên thế giới.
Cơ hội không chỉ nằm ở thu hút dự án
Trong mạng lưới R&D đang hình thành, Việt Nam có cơ hội tham gia vào những lĩnh vực gắn với phần mềm, AI, hệ thống nhúng và điện tử ô tô. Tuy nhiên, để biến cơ hội thành năng lực thực chất, doanh nghiệp trong nước cần vượt qua giới hạn của việc thực hiện các công đoạn theo yêu cầu từ đối tác.
Theo ông Sơn, ngay từ khi thành lập năm 2020, Phenikaa-X đã lựa chọn hướng đi tập trung vào làm chủ công nghệ lõi, thay vì chỉ mua giải pháp có sẵn để lắp ráp. Doanh nghiệp tập trung vào hai nhóm công nghệ là trí tuệ nhân tạo và robot, tự động hóa. Công nghệ tự hành nằm ở giao điểm của hai lĩnh vực này và là hướng nghiên cứu được Phenikaa-X theo đuổi từ những ngày đầu.
Trong lĩnh vực AI, doanh nghiệp phát triển các mô hình giúp hệ thống nhận biết môi trường, xử lý khối lượng lớn dữ liệu và đưa ra quyết định trong những tình huống phức tạp. Phenikaa-X chú trọng xây dựng dữ liệu và phát triển mô hình dựa trên điều kiện thực tế tại Việt Nam.
Ở lĩnh vực robot và tự động hóa, trọng tâm là làm chủ hệ thống điều khiển, giúp phương tiện và robot tự định vị, lập kế hoạch và vận hành an toàn. Đây là nền tảng công nghệ có thể ứng dụng trong giao thông, sản xuất và dịch vụ.
Những năng lực này có thể giúp doanh nghiệp công nghệ Việt Nam tham gia vào chuỗi R&D ô tô, nhất là khi ngành công nghiệp đang chuyển dịch mạnh sang xe thông minh. Theo ông Sơn, doanh nghiệp trong nước có thể từng bước tham gia ở những lĩnh vực như điều chỉnh, kiểm chứng công nghệ trong điều kiện giao thông khu vực; ứng dụng công nghệ tự hành tại các không gian chuyên biệt và tự động hóa trong sản xuất.
Dù vậy, để trở thành nhà cung cấp công nghệ cho các hãng xe lớn, doanh nghiệp phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn và an ninh. Đây là quá trình đòi hỏi đầu tư dài hạn, không thể chỉ dựa vào việc có một giải pháp công nghệ hoặc sản phẩm thử nghiệm.
Một lợi thế khác mà doanh nghiệp Việt Nam có thể tận dụng là sự phát triển của AI. Theo ông Sơn, khoảng cách giữa các trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới và những doanh nghiệp đi sau, xét cho cùng, là khoảng cách về thời gian tích lũy dữ liệu, kinh nghiệm thử nghiệm và phương pháp triển khai. AI đang mở ra cơ hội để rút ngắn một phần khoảng cách này.
Với xe tự hành, AI có thể hỗ trợ mô phỏng những tình huống hiếm gặp mà trong thực tế có thể phải mất nhiều năm mới xuất hiện. Công nghệ này cũng giúp chuyển hóa dữ liệu vận hành thành tri thức nhanh hơn, hỗ trợ kỹ sư viết, kiểm tra phần mềm và hệ thống hóa kiến thức.
Tuy nhiên, ông Sơn lưu ý AI chỉ giúp rút ngắn thời gian và nâng cao hiệu quả, không thể thay thế yêu cầu kiểm chứng an toàn. Với những hệ thống liên quan trực tiếp đến tính mạng con người, quá trình đánh giá vẫn phải dựa trên dữ liệu thực, vận hành thực tế và đội ngũ kỹ sư có chuyên môn sâu. AI là công cụ hỗ trợ và khuếch đại năng lực của con người, chứ không thay thế năng lực đó.
Từ thực hiện công đoạn đến làm chủ công nghệ
Một trong những thách thức của Việt Nam khi tham gia mạng lưới R&D ô tô quốc tế là làm thế nào để doanh nghiệp trong nước tiến từ thực hiện từng phần việc sang đảm nhận trách nhiệm đối với sản phẩm hoặc mô-đun công nghệ hoàn chỉnh.
Theo ông Hưng, để nâng cấp năng lực, doanh nghiệp cần từng bước làm chủ các quy trình phát triển, kiểm thử và xác nhận sản phẩm. Điều này đòi hỏi hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm đủ năng lực, cùng khả năng đáp ứng những tiêu chuẩn quốc tế như ISO 26262 về an toàn chức năng, ISO/SAE 21434 về an ninh mạng phương tiện và Automotive SPICE về quy trình phát triển phần mềm.
Ông cũng cho rằng hiệu quả thu hút đầu tư R&D không nên chỉ được đánh giá qua quy mô vốn hay số lượng nhân sự. Các tiêu chí cần phản ánh mức độ tham gia thực chất của kỹ sư Việt Nam, chẳng hạn số mô-đun do nhóm trong nước chịu trách nhiệm từ thiết kế đến xác nhận, số bằng sáng chế đồng sở hữu và tỷ lệ chi R&D được thực hiện trong nước.
Để tham gia sâu hơn vào mạng lưới R&D đang mở rộng tại Đông Nam Á, Việt Nam cũng cần thay đổi cách đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực công nghệ. Theo ông Sơn, một trong những điểm nghẽn lớn của nghiên cứu công nghệ trong nước là khoảng cách giữa kết quả trong phòng thí nghiệm và sản phẩm có thể ứng dụng trong thực tế.
Tại Phenikaa, mô hình liên kết “3 Nhà” gồm Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp được xác định là một hướng để thu hẹp khoảng cách này. Trong đó, nhà trường đảm nhiệm đào tạo và nghiên cứu; doanh nghiệp chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm; Nhà nước tạo điều kiện cho hoạt động thử nghiệm.
Kỹ sư trẻ tại Phenikaa-X không chỉ học lý thuyết mà còn có cơ hội tham gia phát triển những sản phẩm đang vận hành trong thực tế. Theo ông Sơn, đây là cách thiết thực để hình thành đội ngũ có khả năng thiết kế và phát triển sản phẩm, thay vì chỉ nắm kiến thức ở từng lĩnh vực riêng lẻ.
Ông cho rằng các sản phẩm công nghệ hiện nay, từ ô tô thông minh đến robot, đều kết hợp cơ khí, điện tử, phần mềm và AI. Vì vậy, đào tạo cần tăng cường tính liên ngành, giúp người học có khả năng phối hợp và làm chủ một hệ thống hoàn chỉnh. Những lĩnh vực Việt Nam có thể ưu tiên gồm phần mềm ô tô, xe tự hành và hệ thống hỗ trợ lái phù hợp với điều kiện giao thông trong nước, chip và điện tử, công nghệ xe điện cùng tự động hóa sản xuất.
Bên cạnh đào tạo, việc tạo điều kiện thử nghiệm và công nhận kết quả nghiên cứu cũng có ý nghĩa quan trọng. Ông Sơn cho rằng cho phép thử nghiệm mới chỉ là bước đầu. Mỗi chương trình cần đưa ra kết luận rõ ràng về mức độ sẵn sàng đưa công nghệ ra thị trường, đồng thời xác định những quy định cần điều chỉnh. Việt Nam cũng cần từng bước xây dựng hệ thống tiêu chuẩn và năng lực kiểm định trong nước, hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế.
Trong bối cảnh các hãng ô tô đang tái cấu trúc mạng lưới R&D và mở rộng hoạt động sang Đông Nam Á, cơ hội của Việt Nam không chỉ là thu hút thêm các trung tâm nghiên cứu hay dự án đầu tư. Quan trọng hơn, Việt Nam cần tận dụng sự dịch chuyển này để tích lũy dữ liệu, kinh nghiệm, nhân lực và năng lực công nghệ, qua đó chuyển từ tham gia một số công đoạn sang từng bước làm chủ sản phẩm và công nghệ của mình.