Điểm nghẽn nhân lực: Nút thắt cổ chai của ngành ô tô Việt
Khi thị trường ô tô Việt Nam tăng tốc bước vào kỷ nguyên xe điện và công nghệ thông minh, bài toán nhân lực đang lộ rõ những “điểm nghẽn” kéo dài nhiều năm qua. Từ nền tảng cơ khí chính xác yếu, đào tạo nặng lý thuyết đến khoảng cách giữa nhà trường và doanh nghiệp, những hạn chế này đang khiến ngành ô tô khó bắt nhịp với làn sóng công nghệ mới.
Nặng lý thuyết, thiếu thực hành
Trao đổi với PV AutoNews, chuyên gia ô tô, Thạc sĩ, kỹ sư Nguyễn Minh Đồng, cho rằng một trong những vấn đề cốt lõi nằm ở sự thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực trong lĩnh vực cơ khí chính xác, đây được xem là nền tảng của toàn bộ ngành công nghiệp ô tô.
Ông Đồng cho rằng ngay cả ở các quốc gia công nghiệp phát triển, số doanh nghiệp đạt chuẩn cũng không nhiều. Tuy nhiên, các nước đi sau như Trung Quốc đã từng bước làm chủ nhờ chiến lược dài hạn, đặc biệt là đầu tư vào đào tạo kỹ sư và công nhân kỹ thuật.
“Không có nền tảng cơ khí vững, rất khó để tiến tới các khâu cao hơn như thiết kế, chế tạo hay làm chủ công nghệ”, ông nhấn mạnh.
Không chỉ “đuối” ở khâu sản xuất, hệ thống đào tạo cũng bộc lộ nhiều bất cập. Theo ông Đồng, sinh viên ngành ô tô hiện nay thiếu điều kiện thực hành do hạn chế về phòng thí nghiệm, xưởng thực tập. Chương trình đào tạo vẫn nặng lý thuyết, khiến nhiều sinh viên sau khi ra trường phải mất thêm vài năm tại doanh nghiệp mới có thể làm việc độc lập.
Đáng chú ý, sự thiếu hụt đội ngũ giảng viên chất lượng cao càng làm bài toán thêm khó. Không chỉ thiếu về số lượng, giảng viên còn cần được liên tục cập nhật công nghệ mới, điều chưa được thực hiện đồng bộ.
“Một con én không làm nên mùa xuân. Người làm đào tạo cũng phải được nâng cấp, phải có sự trao đổi thường xuyên với kỹ sư thực tế”, ông Đồng nói.
Ở góc độ người học, tư duy thụ động, thiếu chủ động nghiên cứu và sáng tạo cũng là một điểm nghẽn. Khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường và yêu cầu thực tế vì thế ngày càng bị kéo giãn.
Trong bối cảnh ngành ô tô toàn cầu chuyển nhanh sang xe điện, áp lực nâng cấp nguồn nhân lực càng trở nên cấp bách. Tuy nhiên, theo ông Đồng, việc chuyển đổi từ kỹ sư động cơ đốt trong sang xe điện không phải rào cản lớn.
“Người Việt Nam không kém. Vấn đề nằm ở điều kiện học tập, môi trường làm việc và chế độ đãi ngộ”, ông Đồng thẳng thắn. Mức lương chưa tương xứng khiến nhiều kỹ sư khó toàn tâm đầu tư cho chuyên môn, trong khi cơ hội tiếp cận công nghệ mới còn hạn chế.
Nhà trường chuyển động, nhưng vẫn nhiều thách thức
Ở góc độ cơ sở đào tạo, bà Trần Thị Thúy Lan, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ điện và Nông lâm Phú Thọ, cho rằng nguy cơ “lệch pha” giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp đang hiện hữu rõ rệt.
Hiện quy mô đào tạo ngành Công nghệ ô tô của trường duy trì khoảng 300 –350 sinh viên mỗi năm, với tỷ lệ có việc làm sau tốt nghiệp trên 85%, nhiều năm vượt 90%. Điều này cho thấy nhu cầu thị trường vẫn lớn, nhưng theo bà Lan, vấn đề không còn nằm ở số lượng mà là chất lượng.
“Nhu cầu hiện nay đã chuyển từ ‘cần nhiều người’ sang ‘cần đúng người’”, bà nói.
Sự phát triển của xe điện, xe hybrid và các hệ thống điều khiển thông minh khiến yêu cầu đối với kỹ thuật viên thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi kiến thức liên ngành giữa cơ khí, điện, điện tử và công nghệ điều khiển. Trong khi đó, nguồn nhân lực đáp ứng được yêu cầu này vẫn còn hạn chế.
Để thích ứng, nhà trường đã cập nhật chương trình đào tạo theo hướng tích hợp công nghệ mới, đưa các nội dung về xe điện, hệ thống điều khiển, chẩn đoán bằng phần mềm vào giảng dạy.
Đáng chú ý, 70–75% thời lượng chương trình được dành cho thực hành và thực tập. Sinh viên không chỉ học trong xưởng mà còn được tiếp cận trực tiếp môi trường doanh nghiệp - một nỗ lực nhằm rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và thực tế.
Tuy vậy, theo bà Lan, sinh viên khi ra trường vẫn còn thiếu những kỹ năng nền tảng như giao tiếp, tác phong công nghiệp, khả năng đọc hiểu tài liệu kỹ thuật bằng tiếng Anh và tư duy chẩn đoán hệ thống.
Dù còn nhiều hạn chế, thị trường lao động ngành ô tô vẫn đang mở ra nhiều cơ hội. Sinh viên có thể làm việc ở nhiều vị trí như kỹ thuật viên chẩn đoán, bảo dưỡng, sửa chữa, sản xuất, lắp ráp hay dịch vụ kỹ thuật, với mức thu nhập tăng dần theo kinh nghiệm, đặc biệt trong lĩnh vực xe điện.
Tuy nhiên, để đào tạo theo kịp công nghệ mới, các trường đang đối mặt với áp lực lớn về chi phí đầu tư. Các mô hình xe điện, pin, trạm sạc hay thiết bị chẩn đoán đều có giá thành cao, trong khi công nghệ thay đổi nhanh, tiềm ẩn nguy cơ lạc hậu.
Từ cả hai góc nhìn của chuyên gia và nhà trường, có thể thấy điểm chung nằm ở yêu cầu phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp.
Theo đó, giới chuyên gia cho rằng Nhà nước cần cơ chế đầu tư linh hoạt, cập nhật thiết bị theo hướng trường mở; doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo; còn nhà cần tiếp tục tái cấu trúc chương trình theo hướng “xanh – thông minh – gắn doanh nghiệp”.
Trong 3–5 năm tới, định hướng đào tạo được dự báo sẽ tập trung vào các lĩnh vực như điện, điện tử ô tô, công nghệ xe điện, hệ thống pin, trạm sạc và chẩn đoán hiện đại, đồng thời đẩy mạnh mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp để sinh viên có thể làm việc ngay sau khi tốt nghiệp.
Trong một chu kỳ công nghệ hoàn toàn mới của ngành ô tô, nâng cấp chất lượng nguồn nhân lực không còn là câu chuyện cải tiến đơn lẻ, mà đã trở thành điều kiện sống còn để Việt Nam không bị tụt lại trong cuộc đua chuyển đổi xanh.
