Chủ tịch VASI: Doanh nghiệp Việt vẫn thiếu “đơn hàng lõi” để bứt phá

Năng lực có, nhưng thiếu cơ hội

Trao đổi với PV AutoNews, ông Phan Đăng Tuất cho biết, hiện Hiệp hội này có hơn 300 doanh nghiệp hội viên. Tuy nhiên, số doanh nghiệp thực sự tham gia được vào chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp ô tô vẫn còn rất hạn chế.

“Trong hơn 300 doanh nghiệp, chỉ khoảng 20 đơn vị tham gia được vào chuỗi giá trị, nhưng cũng chỉ dừng lại ở một số chi tiết, linh kiện đơn giản như hộp đựng pin, nắp đậy hay các sản phẩm nhựa cơ bản”, ông Tuất cho hay. Điều này cho thấy các doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang ở “tầng thấp” của chuỗi sản xuất, chưa thể tiếp cận các khâu quan trọng như sản xuất cụm chi tiết hay hệ thống hoàn chỉnh.

“Máy móc không thiếu, kỹ sư trình độ cao cũng không thiếu. Thậm chí, có những doanh nghiệp khiến đối tác nước ngoài bất ngờ vì nhà xưởng rất hiện đại”, ông nói.

Tuy nhiên, năng lực sẵn có lại chưa được chuyển hóa thành đơn hàng cụ thể. Nguyên nhân nằm ở việc các hãng sản xuất lớn đã thiết lập chuỗi cung ứng ổn định từ trước, với các đối tác quen thuộc, khiến doanh nghiệp mới rất khó chen chân.

“Các nhà cung cấp đầu mối đã ký kết với nhau từ trước, tạo thành một hệ sinh thái gắn kết. Doanh nghiệp Việt chỉ có thể tham gia vào những chi tiết đơn giản”, ông Tuất phân tích.

Theo Chủ tịch VASI, điểm mấu chốt khiến doanh nghiệp chưa thể bứt phá nằm ở khâu thiết kế. Trong ngành công nghiệp ô tô cũng như nhiều ngành chế tạo khác, đơn vị nắm thiết kế sẽ quyết định toàn bộ chuỗi giá trị sản xuất.

“Người thiết kế sản phẩm sẽ phân chia công việc cho các doanh nghiệp khác nhau. Doanh nghiệp này làm chi tiết này, doanh nghiệp kia làm phần khác… Khi đó, họ chính là đầu mối”, ông Tuất cho biết.

Điều này đồng nghĩa với việc nếu không làm chủ được thiết kế, doanh nghiệp Việt sẽ rất khó tiếp cận các đơn hàng lớn, đặc biệt là các cụm chi tiết – nơi có giá trị gia tăng cao hơn nhiều so với các linh kiện đơn lẻ.

“Đến nay, các doanh nghiệp trong Hiệp hội vẫn chỉ làm ở cấp độ thấp nhất. Dù công nghệ có thể rất tinh xảo, phức tạp, nhưng vẫn chỉ là chi tiết”, ông Tuất thẳng thắn.

Nguy cơ “mắc kẹt” ở khâu giá trị thấp

Theo ông Tuất, theo ghi nhận của các doanh nghiệp trong Hiệp hội, đến thời điểm hiện tại vẫn chưa có các đơn đặt hàng lớn về cụm chi tiết dành cho doanh nghiệp nội địa. Điều này khiến cơ hội để các doanh nghiệp nâng cấp vị thế trong chuỗi cung ứng vẫn còn rất hạn chế.

Việc thiếu các “đơn hàng lõi” không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu, mà còn khiến doanh nghiệp khó tích lũy kinh nghiệm và công nghệ ở những khâu quan trọng hơn.

Khi không tham gia được vào thiết kế và sản xuất cụm chi tiết, doanh nghiệp sẽ tiếp tục bị “mắc kẹt” ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp. Dù sản phẩm có thể đạt tiêu chuẩn kỹ thuật cao, nhưng vai trò trong chuỗi cung ứng vẫn chỉ là gia công đơn lẻ.

Về lâu dài, điều này có thể khiến doanh nghiệp khó nâng cấp năng lực cạnh tranh, đồng thời hạn chế khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu – nơi các khâu thiết kế, phát triển sản phẩm và tích hợp hệ thống mới là phần “lợi nhuận lớn nhất”.

Cần chính sách riêng cho công nghiệp hỗ trợ

“Không thể đánh đồng công nghiệp hỗ trợ với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là lĩnh vực đòi hỏi công nghệ rất cao, với máy móc siêu tinh vi để sản xuất linh kiện cơ khí, điện tử, vật liệu nhựa kỹ thuật… cho các sản phẩm công nghệ cao”, ông nhấn mạnh.

Công nghiệp hỗ trợ được xem là “xương sống” của ngành công nghiệp chế tạo, đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và năng lực tự chủ của nền kinh tế. Vì vậy, cần có một hành lang pháp lý riêng, đủ mạnh và mang tính đặc thù.

“Chúng tôi đã có nhiều kiến nghị về việc cần có Luật Công nghiệp hỗ trợ. Nếu không có chính sách riêng, rất khó tạo ra bước đột phá”, ông Tuất cho biết.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh công nghiệp hóa và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, việc phát triển công nghiệp hỗ trợ là yêu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, để giải quyết bài toán hiện tại không thể chỉ trông chờ vào một yếu tố đơn lẻ.

Cần đồng thời thúc đẩy nhiều giải pháp, từ tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia vào khâu thiết kế, kết nối với các tập đoàn lớn, đến hoàn thiện chính sách hỗ trợ phù hợp.

Quan trọng hơn, việc tạo ra các đơn hàng đủ lớn và mang tính dẫn dắt sẽ là yếu tố quyết định để doanh nghiệp trong nước có thể nâng cấp vị thế.

Theo nhận định của ông Tuất, khi làm chủ được thiết kế và có đơn hàng, cơ hội sẽ mở ra. Khi đó, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc sản xuất chi tiết đơn lẻ, mà có thể từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, tiến tới làm chủ những khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong ngành công nghiệp chế tạo.