Làm chủ chuỗi cung ứng ô tô: Đơn hàng lớn có đủ giúp doanh nghiệp Việt thoát bóng “gia công”?

Bài toán “con gà quả trứng”

Các doanh nghiệp phụ trợ nội địa lo ngại rủi ro nên không dám mạnh tay rót vốn đầu tư nhà xưởng, máy móc hiện đại khi chưa cầm chắc đơn hàng. Ngược lại, các hãng xe lớn lại đòi hỏi đối tác phải chứng minh sẵn năng lực sản xuất chuẩn hóa trước khi ký kết hợp đồng.

Thực trạng này khiến tỷ lệ nội địa hóa của ngành ô tô trong nước kéo dài suốt nhiều năm ở mức thấp, phần lớn chiếc bánh linh kiện có hàm lượng công nghệ cao đều rơi vào tay các nhà cung cấp nước ngoài hoặc các doanh nghiệp liên doanh.

Ông Phạm Hải Phong, đại diện Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI), nhận định, thực tế thì doanh nghiệp Việt không hề lép vế về mặt kỹ thuật. Sau 15-20 năm sản xuất linh kiện cho xe động cơ đốt trong, nhiều doanh nghiệp đã làm chủ các công nghệ như ép nhựa, dập kim loại và gia công cơ khí chính xác, những công nghệ này vẫn tiếp tục được sử dụng trong sản xuất xe điện.

Tuy nhiên, lợi thế này mới chỉ giúp doanh nghiệp đứng ở khâu sản xuất. Trong khi đó, những mắt xích tạo ra giá trị gia tăng cao như nghiên cứu, thiết kế, mô phỏng, phát triển sản phẩm và làm chủ công nghệ cốt lõi vẫn còn là khoảng trống lớn của doanh nghiệp trong nước.

Phải đến khi xuất hiện những doanh nghiệp đầu tàu nội địa với chiến lược phát triển thần tốc và cam kết xây dựng hệ sinh thái sản xuất bản địa, điểm nghẽn này mới bắt đầu được khai thông, mở ra chu kỳ tăng trưởng mới cho ngành công nghiệp hỗ trợ.

Minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch này là chuỗi chính sách ưu đãi đột phá được Vingroup và VinFast mới đây đã công bố tại Hội nghị Tăng cường Nội địa hóa và Phát triển Hệ thống Nhà cung cấp 2026, quy tụ gần 1.000 doanh nghiệp phụ trợ. Nhằm tạo bệ phóng thực chất cho các đối tác nội địa, tập đoàn này tung ra gói hỗ trợ giảm tới 50% tiền thuê đất trong 3 năm đầu và 30% trong 5 năm tiếp theo tại các khu công nghiệp Vinhomes và VinFast, đi kèm quyền chia sẻ hạ tầng logistics và cảng biển nước sâu.

Quan trọng hơn cả bài toán mặt bằng là chính sách cam kết đầu ra dài hạn thông qua việc minh bạch kế hoạch sản xuất, cung cấp dự báo sản lượng luân phiên từ 12 đến 24 tháng và ký kết các thỏa thuận khung. Sự xuất hiện của những cú hích này đã tháo bỏ những rào cản tâm lý e ngại cho giới sản xuất, biến những đơn hàng quy mô lớn thành động lực trực tiếp thúc đẩy các doanh nghiệp Việt bứt phá về quy mô tài chính và năng lực vận hành.

Nhìn vào bức tranh kinh doanh của các nhà cung ứng trong giai đoạn 2025–2026, tác động từ các đơn hàng ô tô quy mô lớn đang tạo ra những con số tăng trưởng doanh thu đáng chú ý.

Điển hình như Công ty Cổ phần Công nghệ và Thiết bị CNC Hà Nội, từ một đơn vị chuyên cấp kiện đóng hàng và pallet gỗ, sau khi tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng sản xuất kiện dập xuất khẩu cho xe điện, doanh thu đã bùng nổ từ hơn 110 tỷ đồng năm 2025 lên trên 225 tỷ đồng chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026, kéo theo quy mô nhân sự tăng gấp đôi và sản lượng đóng gói đạt gần 100.000 kiện hàng.

Tương tự, Công ty Cổ phần Công nghiệp Kimsen ghi nhận doanh thu riêng từ nhóm linh kiện nhôm ô tô và vỏ pin đạt khoảng 600 tỷ đồng trong năm 2026, chiếm tới 40% đến hơn 50% tổng doanh thu 1.300 tỷ đồng của toàn công ty, thúc đẩy tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 20–30%/năm và chạm mốc 40% trong năm nay.

Hay tại Công ty Automech, đơn vị chuyển hướng từ bán máy móc sang làm tổng thầu cụm linh kiện thân vỏ và khung xe buýt điện, doanh số đã bứt phá ngoạn mục từ 800 tỷ đồng lên 1.300 tỷ đồng, đạt 1.500 tỷ đồng vào năm 2025 và dự kiến cán mốc 2.000 tỷ đồng trong năm 2026, nâng quy mô nhân sự từ 200 lên hơn 1.000 người cùng 3 nhà máy quy mô lớn.

Điều kiện cần và đủ với doanh nghiệp

Tuy nhiên, doanh thu bùng nổ hay những đơn hàng hàng nghìn tỷ đồng mới chỉ là điều kiện cần chứ chưa phải là điều kiện đủ để khẳng định một doanh nghiệp đã làm chủ chuỗi cung ứng.

Ranh giới giữa một đơn vị gia công thuần túy – chỉ biết sản xuất đúng theo bản vẽ có sẵn – và một nhà cung cấp linh kiện cấp 1 (Tier-1) đúng nghĩa nằm ở khả năng nâng cấp về "Chất". Đó là năng lực làm chủ các tiêu chuẩn quản lý chất lượng trong ngành ô tô toàn cầu khắt khe như IATF 16949, khả năng tự động hóa dây chuyền sản xuất và đặc biệt là năng lực nghiên cứu phát triển (R&D) để chủ động tham gia cùng hãng xe ngay từ khâu thiết kế mẫu ban đầu (Co-design).

Thực tế từ các doanh nghiệp phụ trợ hàng đầu cho thấy, quy mô đơn hàng lớn chính là nguồn tài chính quý giá để họ tái đầu tư cho R&D và tự động hóa. Đơn cử như Công ty Cổ phần Công nghiệp Weldcom, từ vị thế một nhà cung cấp thiết bị gia công cơ khí đơn lẻ, doanh nghiệp này đã vươn lên trở thành tổng thầu tích hợp dây chuyền sản xuất thân vỏ ô tô tự động hóa với hơn 200 robot. Tổng giá trị hợp đồng lũy kế giữa Weldcom và hãng xe điện nội địa VinFast từ năm 2018 đến hết năm 2025 đạt hơn 200 triệu USD, đưa doanh thu tổng thể doanh nghiệp đạt 3.000 đến 4.000 tỷ đồng.

Nhờ nguồn lực này, Weldcom đã đầu tư xây dựng trung tâm R&D chuyên sâu, làm chủ hoàn toàn công nghệ xưởng hàn thân vỏ (body shop) và đào tạo đội ngũ kỹ sư 100% người Việt có khả năng làm tổng thầu các dây chuyền phức tạp.

Tương tự, Kimsen cũng đã chủ động thành lập trung tâm nghiên cứu thử nghiệm, ứng dụng hệ thống quản trị ERP và đầu tư máy móc tự động hóa để chuẩn bị cho kế hoạch mở nhà máy số 2 chuyên biệt cho ô tô vào năm 2027.

Sự trưởng thành về mặt công nghệ và quản trị khi "tập trận" tại thị trường nội địa đang tạo ra bước đệm quan trọng để các doanh nghiệp Việt tự tin bước ra thị trường quốc tế. Việc hãng xe điện Việt Nam mở rộng các nhà máy sản xuất tại Ấn Độ và Indonesia cũng mở ra hành lang xuất khẩu trực tiếp cho các nhà cung cấp trong nước.

Weldcom đã xuất khẩu trọn gói các dây chuyền sản xuất thân vỏ sang Ấn Độ và Indonesia, đồng thời dùng bảo chứng năng lực này để tiếp cận các tập đoàn ô tô hàng đầu thế giới như Tata hay Mahindra. Kimsen và CNC Hà Nội cũng đã bắt đầu xuất khẩu linh kiện khung gầm, vỏ pin và kiện đóng hàng sang các nhà máy tại Indonesia và Ấn Độ, bên cạnh việc duy trì tỷ trọng xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Mỹ và Châu Âu.

Có thể thấy đơn hàng lớn từ các doanh nghiệp đầu tàu sẽ là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa cơ hội, nhưng việc có thể thoát khỏi cái bóng "gia công" để trở thành đối tác toàn cầu hay không lại phụ thuộc hoàn toàn vào khát vọng và sự dấn thân của chính doanh nghiệp phụ trợ.

Khi rào cản về hạ tầng và đầu ra đã được phía tập đoàn chung tay tháo gỡ, việc dũng cảm đầu tư cho con người, công nghệ R&D và chuẩn hóa hệ thống quản trị sẽ là con đường để các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam khẳng định vị thế, tự tin đứng vững và cạnh tranh sòng phẳng trong chuỗi giá trị ô tô toàn cầu trong tương lai.