Xe điện hai bờ Đại Tây Dương: Vì sao Mỹ hụt hơi, châu Âu vẫn cất cánh?

Số liệu từ công ty nghiên cứu Motor Intelligence cho thấy, doanh số bán xe thuần điện tại Mỹ tính đến hết tháng 9/2026 đã ghi nhận mức sụt giảm tồi tệ tới 30,7% so with cùng kỳ năm trước, đưa tỷ trọng xe điện trong tổng doanh số xe mới toàn thị trường rơi xuống vỏn vẹn 6%. Con số này thể hiện sự đi lùi rõ rệt so với mức 8,5% đạt được vào cùng kỳ năm 2025 – giai đoạn người tiêu dùng Mỹ đổ xô đi mua xe điện trước khi khoản hỗ trợ tài chính then chốt chính thức khép lại.

Trái ngược hoàn toàn với không khí ảm đạm tại Bắc Mỹ, báo cáo mới nhất từ Hiệp hội các Nhà sản xuất Ô tô Châu Âu (EAA) lại phác họa một bức tranh tăng trưởng mạnh mẽ khi xe điện chiếm tới 23,2% tổng thị phần ô tô Châu Âu trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng tốc ấn tượng từ mức 17,7% của cùng kỳ năm ngoái. Sự tương phản gay gắt này đang buộc các nhà phân tích chiến lược phải nhìn nhận lại bản chất của động lực tăng trưởng xe điện ở hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Nguyên nhân cốt lõi khiến thị trường xe điện Mỹ hụt hơi xuất phát từ khi đòn bẩy tài chính quan trọng nhất bị tháo gỡ. Việc khoản tín dụng thuế liên bang trị giá 7.500 USD chính thức hết hạn cách đây tròn một năm đã giáng một đòn nặng nề vào sức mua của người tiêu dùng Mỹ, vốn là nhóm khách hàng rất nhạy cảm về chi phí đầu tư ban đầu.

Sự đứt gãy này càng trở nên nghiêm trọng hơn khi chính quyền Tổng thống Trump hợp tác với Quốc hội Mỹ tiến hành bãi bỏ các chương trình hỗ trợ phát triển xe điện, đồng thời nới lỏng và làm suy yếu các quy định về tiêu chuẩn hiệu quả nhiên liệu khắt khe trước đó.

Bên cạnh đó, việc Mỹ dựng lên các hàng rào thuế quan bảo hộ cao ngất ngưởng cùng lệnh cấm triệt để đối với các phần mềm xe hơi xuất xứ từ Trung Quốc đã vô hình trung chặn đứng hoàn toàn cơ hội thâm nhập của dải sản phẩm xe điện giá rẻ từ quốc gia Đông Á. Thiếu đi sự trợ lực của ngân sách nhà nước, lại bị cô lập khỏi nguồn cung giá rẻ toàn cầu, xe điện tại Mỹ lập tức rơi vào trạng thái thất thế về chi phí sở hữu so với các lựa chọn truyền thống.

Phản ứng trước sự đảo chiều của chính sách vĩ mô, các nhà sản xuất ô tô truyền thống tại Mỹ đã nhanh chóng chủ động hãm phanh và tái cấu trúc lại kế hoạch sản xuất. Hàng loạt ông lớn Detroit đã quyết định cắt giảm sản lượng, hoãn hủy các chương trình ra mắt dòng xe điện mới, đồng thời khai tử các gói hỗ trợ cho thuê xe giá rẻ từng là động lực kích cầu chính trong các năm trước.

Doanh số xe điện của Ford trong 9 tháng đầu năm 2026 đã bốc hơi tới 68% so với cùng kỳ, trong khi General Motors ghi nhận mức sụt giảm 43%. Thậm chí, Honda đã đưa ra quyết định khai tử toàn bộ dòng sản phẩm xe thuần điện sau năm 2026 để dồn lực cho xe hybrid, đúng như đại diện hãng xe Nhật Bản thừa nhận rằng thị phần xe điện sụt giảm là điều hiển nhiên ngay khi mức trợ cấp 7.500 USD bị cắt bỏ. Trong bối cảnh đó, dòng xe hybrid nổi lên như một điểm tựa an toàn cho người tiêu dùng Mỹ lo ngại về chi phí và phạm vi di chuyển, với doanh số tăng trưởng 23% trong ba quý đầu năm, chiếm 15,6% tổng lượng xe bán ra toàn thị trường.

Đồng thời, phân khúc xe điện đã qua sử dụng cũng tăng vọt 19% theo CarGurus, phản ánh nhu cầu tìm kiếm phương tiện tiết kiệm nhiên liệu của nhóm khách hàng có thu nhập trung bình. Điểm sáng hiếm hoi trên thị trường thuần điện Mỹ thuộc về các thương hiệu chuyên biệt như Tesla khi chỉ giảm nhẹ 14%, hay Rivian tăng trưởng 29% nhờ sức hút từ mẫu SUV R2 mới.

Ở phía bên kia đại dương, sự thăng hoa của thị trường Châu Âu đến từ sự kết hợp giữa áp lực quy định khắt khe và sự dồi dào về nguồn cung sản phẩm. Bất chấp những biến động kinh tế toàn cầu, người tiêu dùng Châu Âu vẫn đổ xô mua xe điện nhằm tìm kiếm lối thoát trước gánh nặng giá nhiên liệu hóa thạch tăng cao do những xung đột địa chính trị bùng phát tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là căng thẳng leo thang ở Iran.

Khác với bước lùi chính sách tại Mỹ, Liên minh Châu Âu vẫn kiên trì duy trì các tiêu chuẩn phát thải carbon cực kỳ nghiêm ngặt đối với các hãng xe, buộc các nhà sản xuất phải liên tục gia tăng tỷ lệ xe điện bán ra nếu không muốn đối mặt với những khoản tiền phạt khổng lồ.

Quan trọng hơn, Châu Âu đã tạo ra một môi trường cạnh tranh mở đối với các thương hiệu ô tô Trung Quốc. Làn sóng xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc tràn ngập thị trường đã cung cấp cho người tiêu dùng sự lựa chọn vô cùng phong phú.

Số liệu từ nhóm vận động môi trường Transport & Environment tại Brussels cho thấy, số lượng mẫu xe điện có mặt trên thị trường Châu Âu trong nửa đầu năm 2026 đã vượt mốc 150 mẫu, tăng mạnh so với khoảng 100 mẫu vào năm 2024. Đặc biệt, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các dòng xe điện bình dân có giá dưới 25.000 Euro (tương đương 27.995 USD), kết hợp với các chương trình ưu đãi thuế linh hoạt của chính phủ các nước thành viên, đã biến xe điện trở thành lựa chọn kinh tế dễ tiếp cận đối với đại đa số người dân lục địa già.

Sự phân hóa sâu sắc giữa Mỹ và Châu Âu mang lại những bài học quản trị kinh tế và chính sách công nghiệp đắt giá cho toàn bộ ngành công nghiệp ô tô thế giới, bao gồm cả các thị trường đang phát triển như Việt Nam.

Thực tiễn tại Mỹ chứng minh rằng, một thị trường xe điện tăng trưởng dựa quá nhiều vào các gói trợ cấp tài chính ngắn hạn mà thiếu đi sự chuẩn bị về hạ tầng và dải sản phẩm bình dân sẽ rất dễ bị tổn thương và sụp đổ khi chính sách vắt ngang đổi chiều.

Ngược lại, mô hình Châu Âu khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì áp lực pháp lý phát thải dài hạn, kết hợp với chính sách mở cửa thương mại để tận dụng chuỗi cung ứng giá rẻ, từ đó bình dân hóa sản phẩm xanh và tạo ra cầu thị trường tự nhiên.

Từ hai bức tranh đối lập hai bờ Đại Tây Dương, có thể thấy rằng cuộc đua điện hóa giao thông không phải là một đường chạy ngắn hạn dựa vào ưu đãi tài chính, mà là một cuộc cải cách hạ tầng và sản phẩm dài hạn, nơi thị trường chỉ thực sự cất cánh bền vững khi xe điện đạt được điểm cân bằng về giá thành, hiệu quả vận hành và sự kiên định trong định hướng vĩ mô của quốc gia.