Xe xanh Việt Nam và lộ trình “trưởng thành” sau cơn sốt “tăng trưởng nóng”

Bước sang năm 2025, VinFast tiếp tục có những tăng trưởng vượt bậc và kết thúc năm, hãng xe nội địa Việt Nam tiếp tục có những “chiến binh” đứng đầu bảng thương hiệu bán chạy nhất thị trường Việt.

Sang 2026, thị trường Việt tiếp tục là “điểm nóng” trong cuộc đua xe xanh khi không chỉ VinFast giữ vị trí độc tôn mà còn nhiều đối thủ khác bắt đầu đẩy mạnh các sản phẩm điện khí hoá.

Có thể thấy chỉ trong khoảng thời gian vài năm trở lại đây, năm 2025 được ghi nhận là "năm kỷ lục" của xe điện tại Việt Nam. Bằng chứng là doanh số xe điện chạy pin (BEV) đã có sự bùng nổ chưa từng thấy, dẫn dắt bởi sự thống trị của VinFast với hơn 175.000 xe bàn giao trong năm. Đặc biệt, các dòng xe điện mini và xe phổ thông nổi lên là bước ngoặt thay đổi hoàn toàn thói quen tiêu dùng của người dùng Việt. Xe điện từ một “hiện tượng” đến nay đã len lỏi vào từng ngõ ngách đô thị. Ra đường là có thể thấy ngập tràn các loại xe điện.

Đương nhiên sự tăng trưởng này không chỉ là sự thay đổi phương tiện một cách ngẫu nhiên. Kết quả này hội tụ từ những lực đẩy từ chính sách ưu đãi mạnh mẽ như việc miễn/giảm lệ phí trước bạ đã tạo ra lợi thế chi phí tuyệt đối so với xe xăng, xe hybrid tự sạc (HEV) tại Việt Nam được áp dụng mức thuế TTĐB ưu đãi. Việc làm chủ chuỗi cung ứng nội địa như VinFast đã giúp doanh nghiệp trong nước điều tiết giá thành xe điện linh hoạt, dễ tiếp cận với người dùng phổ thông. Đặc biệt, nhu cầu của người dùng thay đổi cũng kéo theo sự đổ bộ của các "ông lớn" xe điện Trung Quốc và các hãng xe truyền thống chuyển hướng sang điện hóa đã tạo nên một hệ sinh thái cạnh tranh cực kỳ sôi động ở Việt Nam hiện tại.

Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng nóng luôn đi kèm với những thách thức. Với nhu cầu về xe điện và các loại xe năng lượng mới, bài toán lớn nhất hiện nay của thị trường Việt đang theo hướng không còn nằm ở việc thị trường tiêu thụ được bao nhiêu xe mà hạ tầng phát triển bền vững mới là vấn đề.

Trên thực tế, hệ thống trạm sạc, dù đã được phủ rộng dọc các quốc lộ và đô thị lớn, vẫn chưa bắt kịp tốc độ lăn bánh của xe mới. Tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM, quỹ đất dành cho trạm sạc tại các khu chung cư cũ và trung tâm thương mại đang ngày trở nên khan hiếm.

Tại Hà Nội, Sở Xây dựng cũng đã có văn bản gửi 126 xã, phường, đề nghị phối hợp rà soát, thu thập số liệu, tổng hợp quỹ đất để lắp đặt trạm sạc cho phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Theo Sở Xây dựng Hà Nội, đây là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách nên đề nghị các phường, xã tập trung thực hiện.

Còn tại TP.HCM, theo thống kê từ các cơ quan chức năng, TP.HCM hiện có hơn 39.566 xe ô tô điện (trong đó có khoảng 25.000 xe ô tô điện kinh doanh vận tải) và 86.978 xe máy điện (chưa tính xe điện của các tỉnh lưu thông trên địa bàn TP). Hiện TP.HCM có khoảng 1.000 vị trí sạc điện ô tô (trong đó của Công ty cổ phân phát triển trạm sạc toàn cầu V-Green là 900 vị trí, với 9.432 trụ sạc, 14.743 cổng sạc) và 300 trụ sạc nhanh xe máy điện với 9.000 cổng sạc; 50 điểm (900 pin) đổi pin xe máy điện dùng chung với nhiều hãng xe.

Để giải quyết bài toán hạ tầng chưa tương xứng với sự phát triển của các loại xe điện, TP.HCM đang triển khai một loạt các giải pháp như rà soát các vị trí đất công cộng như công viên, đất trống, bãi đỗ xe, vỉa hè có mặt bằng - là những vị trí phù hợp để đặt trạm sạc cho ô tô, xe bus, xe máy và tủ đổi pin v.v…

Áp lực lên lưới điện quốc gia cũng là một biến số vĩ mô đáng lo ngại. Theo thông tin mới nhất từ Cục điện lực (Bộ Công Thương), dự kiến năm 2030 có khoảng 1 triệu phương tiện ô tô tham gia và sử dụng, tiêu thụ điện, với nhu cầu hằng năm vào khoảng 3-4 tỷ kWh. Trong khi đó, tốc độ gia tăng nhu cầu tiêu thụ điện hàng năm từ các trạm chiếm 1-1,5%. Tuy nhiên, ở góc độ lưới điện, con số này được dự báo là không quá lớn, hệ thống điện quốc gia vẫn đáp ứng được cho các phương tiện giao thông tham gia hệ thống điện.

Bước sang năm 2026, bức tranh vĩ mô của thị trường xe xanh xuất hiện những nhân tố mới khi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi được Quốc hội thông qua ngày 14.6.2025 chính thức có hiệu lực. Theo đó, ô tô hybrid tự sạc (HEV) tại Việt Nam sẽ được áp dụng mức thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) bằng 70% so với xe xăng, dầu cùng chủng loại. Ưu đãi này không áp dụng đại trà mà chỉ với những mẫu mã, phiên bản xe đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về kỹ thuật.

Ở một diễn biến khác, với ưu điểm không phụ thuộc vào hạ tầng trạm sạc, các loại xe Hybrid đang trở thành đối trọng trực tiếp của xe thuần điện. Điều này đặt ngành xe điện trước một thử thách dài hạn đó là phải duy trì được sức hấp dẫn về chi phí vận hành và trải nghiệm công nghệ để không bị mất thị phần vào tay các dòng xe "lai" vốn đang được các hãng xe Nhật Bản, Hàn Quốc, đặc biệt là Trung Quốc đẩy mạnh tại Việt Nam.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia trong ngành, trong bài toán phát triển bền vững của xe xanh, để thực sự đóng góp bền vững vào GDP, Việt Nam không thể dừng lại ở việc tiêu dùng nội địa. Bài toán dài hạn lớn nhất nằm ở việc nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng nội địa.

Việt Nam cần chủ động xây dựng các tổ hợp sản xuất pin và linh kiện bán dẫn tại chỗ để tránh phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.

Đặc biệt, việc các hãng xe nội địa làm chủ được công nghệ và tiến quân vào các thị trường Mỹ, châu Âu và Đông Nam Á là một chiến lược tất yếu để giải quyết bài toán mở rộng quy mô.

Tuy nhiên, các rào cản về thuế quan và tiêu chuẩn môi trường khắt khe tại các thị trường này yêu cầu một chiến lược ngoại giao và năng lực quản trị chất lượng ở tầm quốc tế của các doanh nghiệp nội địa từ Việt Nam.

Trong vận hội mới, xe xanh Việt Nam đang bùng nổ mạnh mẽ. Để phát triển bền vững, đó không chỉ là ưu đãi thuế cho người tiêu dùng tức thời từ các doanh nghiệp mà là chiến lược ưu đãi cho R&D (Nghiên cứu & Phát triển), hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hạ tầng sạc dùng chung và ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất từ cơ quan chức năng. Để vươn mình, xe xanh Việt Nam cần có một bộ khung hạ tầng vững chắc và một chiến lược kinh tế vĩ mô linh hoạt, biến áp lực tăng trưởng nóng thành động lực chuyển đổi toàn diện toàn ngành một cách bài bản.