Tượng đài ô tô Đức trước "cú sốc" chuyển đổi: Khi lợi thế truyền thống bị vô hiệu hóa

Cú trượt dài tại "mỏ vàng" Trung Quốc và áp lực đảo chiều thị trường

Tại sự kiện kỷ niệm diễn ra ở Stuttgart, hình ảnh tờ đơn sáng chế viết tay được chiếu trang trọng lên bức tường lớn như một chứng thư thiêng liêng khẳng định Đức là nơi khai sinh ra ngành công nghiệp ô tô thế giới. Thế nhưng, đằng sau những thước phim truyền thống tự hào đó lại là một thực tế trần trụi: các tập đoàn ô tô biểu tượng như Volkswagen, Mercedes-Benz và BMW đang chật vật trong vòng xoáy khủng hoảng. Cuộc khủng hoảng này không chỉ đe dọa sinh kế của hàng trăm nghìn lao động hay sức khỏe kinh tế vĩ mô, mà còn đang làm lung lay các liên minh chính trị và định hình lại bản đồ công nghiệp ô tô toàn cầu.

Trong suốt nhiều thập kỷ, thị trường Trung Quốc đóng vai trò là "động cơ tăng trưởng" và là nguồn đóng góp lợi nhuận khổng lồ cho các hãng xe Đức. Điển hình như năm 2019, thị trường tỷ dân này chiếm tới 37% tổng doanh số bán hàng trên toàn thế giới của tập đoàn Volkswagen. Tuy nhiên, sau giai đoạn tiếp thu công nghệ thông qua các liên doanh bắt buộc, các nhà sản xuất nội địa Trung Quốc đã vươn lên mạnh mẽ và lật ngược thế cờ ngay trên sân nhà.

Số liệu kinh doanh trong nửa đầu năm 2026 ghi nhận mức sụt giảm đáng báo động của các thương hiệu xe sang và xe phổ thông đến từ Đức tại thị trường Trung Quốc. Doanh số của Volkswagen bán ra tại đây đã tụt giảm 26% so với cùng kỳ năm trước; trong khi đó, Mercedes-Benz ghi nhận mức giảm 28% và BMW sụt giảm 20%.

Không chỉ đánh mất vị thế thống trị tại Trung Quốc, các gã khổng lồ Đức còn phải đối mặt với làn sóng xâm nhập trực tiếp của các thương hiệu xe điện Trung Quốc vào thị trường châu Âu. Lần đầu tiên ghi nhận vào tháng 6, tổng doanh số bán ra của các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc tại khu vực Tây Âu đã chính thức vượt qua các hãng xe Nhật Bản. Sự thẩm thấu nguồn vốn và ảnh hưởng từ Trung Quốc sâu rộng đến mức Tập đoàn BAIC—một doanh nghiệp thuộc sở hữu của chính phủ Trung Quốc—hiện đã nắm giữ gần 10% cổ phần của Mercedes-Benz, trở thành cổ đông lớn nhất của hãng xe sang biểu tượng đến từ Stuttgart.

Bẫy tốc độ 18 tháng và rào cản chi phí sản xuất tại châu Âu

Sự thất thế của các nhà sản xuất ô tô Đức bắt nguồn từ sự vô hiệu hóa các lợi thế kỹ thuật truyền thống trước bước tiến công nghệ điện hóa và phần mềm. Cùng với ngành hóa chất và chế tạo máy, ô tô là một trong ba trụ cột sức mạnh công nghiệp của Đức được xây dựng từ thế kỷ 19 dựa trên trình độ cơ khí chính xác bậc thầy.

Tuy nhiên, khi ngành ô tô bước vào kỷ nguyên thông minh hóa, năng lực phát triển sản phẩm thần tốc của Trung Quốc đã hoàn toàn làm phá phá vỡ quy trình thiết kế truyền thống kéo dài nhiều năm của phương Tây. Các hãng xe Trung Quốc hiện chỉ mất khoảng 18 tháng hoặc ngắn hơn để đưa một mẫu xe mới từ bản vẽ ra dây chuyền sản xuất thương mại.

Sự chênh lệch về tốc độ phát triển đi kèm với lợi thế vượt trội về chi phí sản xuất đang đẩy các hãng xe Đức vào thế phòng thủ bị động. Ngay cả tại lễ ra mắt dòng sedan S-Class cao cấp nhất - nơi Giám đốc điều hành Mercedes-Benz, ông Ola Källenius, tự hào khẳng định chiếc xe vẫn mang trọn vẹn "nguồn gốc, tinh thần, DNA kỹ thuật và độ chính xác Đức" - cũng phải thừa nhận rằng đất nước đang bị tổn thương nghiêm trọng do chi phí năng lượng đắt đỏ, mức thuế cao và các quy định lao động quá cứng nhắc. Trong khi các hãng xe Trung Quốc trang bị hàng loạt công nghệ hiện đại như màn hình xoay, pin sạc siêu nhanh hay hệ thống tự lái giá rẻ, thì sự đổi mới của các hãng xe Đức đôi khi lại đi vào chi tiết xa xỉ thiếu thực tế, chẳng hạn như tính năng dây an toàn có sưởi từng bị truyền thông mỉa mai như một minh chứng cho sự tụt hậu về đổi mới công nghệ cốt lõi.

Giám đốc điều hành Volkswagen, ông Oliver Blume, từng chua chát thừa nhận với nhân viên rằng dù chất lượng sản phẩm xe Đức có tốt hơn, họ vẫn không thể cạnh tranh về chi phí và giá bán với các mẫu xe xuất khẩu từ Trung Quốc.

Bài học cho ngành công nghiệp ô tô toàn cầu và triển vọng tương lai

Khủng hoảng của ngành ô tô Đức đã trở thành đề tài nóng trên chính trường châu Âu, thúc đẩy các chính trị gia như Thủ tướng Friedrich Merz đưa ra cam kết phối hợp với Pháp và các đồng minh EU nhằm thiết lập các rào cản thương mại chống lại hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc. Tuy nhiên, giới phân tích độc lập chỉ ra rằng việc dựng lên các hàng rào bảo hộ hay trút lỗi cho chính sách trợ cấp của Bắc Kinh sẽ không thể khỏa lấp được những sai lầm chiến lược mang tính hệ thống.

Ở góc nhìn toàn diện, các nhà sản xuất Trung Quốc cũng không phải không có điểm yếu. Chuyên gia Jörn Buss từ công ty tư vấn Arthur D. Little lưu ý rằng cuộc chiến giá khốc liệt tại Trung Quốc khiến nhiều hãng xe nước này rơi vào tình trạng thua lỗ hoặc chỉ đạt biên lợi nhuận rất mỏng. Hơn nữa, với lịch sử vận hành chỉ vài năm, độ tin cậy và độ bền dài hạn của các dòng xe điện Trung Quốc trong mốc thời gian 10-20 năm vẫn chưa được kiểm chứng thực tế—vốn là lĩnh vực mà các hãng xe Đức đã chứng minh được chất lượng trong hơn nửa thế kỷ qua.

Có thể thấy bức tranh cục diện ô tô thế giới đang chứng kiến sự chuyển giao thế hệ công nghệ sâu sắc. Các tượng đài ô tô Đức như Volkswagen, Mercedes-Benz hay BMW chắc chắn sẽ không sụp đổ, nhưng quy mô, vị thế độc tôn và biên lợi nhuận kỳ diệu của họ sẽ bị thu hẹp đáng kể so với quá khứ. Bài học từ nước Đức cho thấy di sản cơ khí 140 năm và uy tín thương hiệu lâu đời không còn là tấm khiên bảo vệ an toàn nếu doanh nghiệp chậm chân trong cuộc đua tối ưu hóa chi phí, làm chủ công nghệ phần mềm và đáp ứng tốc độ thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng trong kỷ nguyên xe thông minh.