Tranh cãi "Made in Europe": EU có tự trói chân ngành công nghiệp ô tô?

Tranh cãi nảy lửa

Hiện tại, thay vì tạo ra một chiếc lá chắn vững chắc, đề xuất Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp (IAA) với điểm nhấn là khái niệm "Sản xuất tại Châu Âu" (Made in Europe) lại đang thổi bùng lên những cuộc tranh cãi nảy lửa ngay trong lòng Nghị viện Châu Âu. Giới phân tích ngành công nghiệp ô tô đặt ra câu hỏi hóc húa: Liệu việc dựng nên các rào cản xuất xứ để siết chặt trợ cấp và đấu thầu công có giúp EU phục hưng ngành ô tô, hay vô tình trở thành sợi dây "tự trói chân" các nhà sản xuất xe truyền thống của châu lục này trước các đối thủ toàn cầu?.

Theo thiết kế ban đầu, đạo luật này dự kiến giới hạn quyền tiếp cận các khoản trợ cấp nhà nước và các gói đấu thầu công, chỉ dành ưu đãi cho các quốc gia thành viên EU và một số đối tác thuộc danh sách được phê duyệt. Tuy nhiên, sự bất đồng sâu sắc đã bùng nổ ngay trong Đảng Nhân dân Châu Âu (EPP)—nhóm chính trị lớn nhất trong Nghị viện Châu Âu chiếm khoảng 1/4 trong tổng số 720 ghế, với các đại biểu quyền lực nhất đến từ Đức, Tây Ban Nha và Ba Lan. Dù EPP không có đại diện trực tiếp chủ trì soạn thảo bản lập trường của Nghị viện, nhưng với quy mô phiếu bầu mang tính quyết định, sự chia rẽ phe phái theo lợi ích quốc gia nội bộ EPP đang khiến lộ trình thông qua IAA trở nên vô cùng gập gềnh.

Sự rạn nứt này thể hiện rõ qua hai trường phái tư duy hoàn toàn đối lập giữa phái đoàn Tây Ban Nha và Đức trong EPP, phản ánh cấu trúc chuỗi cung ứng ô tô khác biệt của từng quốc gia. Phái đoàn Tây Ban Nha kiên quyết ủng hộ cơ chế "tự nguyện tham gia" mang tính đóng kín và hạn chế cao. Trong một bản ghi nhớ chuẩn bị cho cuộc họp kín tại Strasbourg được tiết lộ, đại diện Tây Ban Nha nhấn mạnh rằng điểm xuất phát bắt buộc phải là 27 quốc gia thành viên EU, và các ưu đãi xuất xứ về nguyên tắc chỉ được trao cho các hàng hóa thực sự sản xuất trong nội khối Liên minh. Nguyên nhân xuất phát từ sự lo ngại của Tây Ban Nha đối với ngành sản xuất ô tô trong nước.

Mặc dù nhiều hãng xe như Renault của Pháp hay các nhà sản xuất có cơ sở tại Tây Ban Nha phụ thuộc vào chuỗi cung ứng ở Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Morocco, nhưng sự xuất hiện dồn dập của các tập đoàn ô tô Trung Quốc tại hai quốc gia láng giềng này khiến Madrid đứng ngồi không yên. Tây Ban Nha lo sợ rằng nếu lỏng tay quy định, các hãng xe Trung Quốc sẽ lợi dụng cơ sở sản xuất đặt tại Thổ Nhĩ Kỳ hay Morocco như một "cửa sau" để nghiễm nhiên hưởng lợi từ chính sách "Made in Europe".

Ngược lại, những đại biểu Đức trong EPP lại theo đuổi một góc nhìn hoàn toàn trái ngược khi đưa ra khái niệm "Sản xuất cùng Châu Âu" (Made with Europe). Các nhà lập pháp Đức ủng hộ mô hình "tự nguyện không tham gia" mở rộng, nghĩa là đặt 27 nước EU ngang hàng với các nền kinh tế hội nhập sâu rộng như Na Uy, Iceland, Liechtenstein, Thụy Sĩ và Vương quốc Anh. Thậm chí, Đức muốn mở rộng nhóm này đến tất cả các quốc gia có thỏa thuận liên minh thuế quan, thương mại tự do (FTA) hoặc Hiệp định Mua sắm Chính phủ (GPA) thuộc WTO. Mức độ rộng mở này vượt xa cả đề xuất ban đầu của Ủy ban Châu Âu—vốn áp dụng cơ chế "tự động loại trừ" đối với các đối tác.

Đằng sau sự rộng lượng của Berlin là nỗi sợ hãi mang tính sống còn của ngành ô tô Đức. Với chuỗi cung ứng công nghiệp toàn cầu hóa và ăn sâu vào nhiều quốc gia thứ ba, việc thiết lập các tiêu chuẩn xuất xứ quá khắt khe sẽ ngay lập tức làm đứt gãy nguồn cung linh kiện, gia tăng chi phí sản xuất và đẩy các đại gia ô tô Đức như Volkswagen, BMW hay Mercedes-Benz vào thế cô lập.

Thực tế nỗi lo của Đức không chỉ dừng lại ở chi phí linh kiện đầu vào mà còn nằm ở nguy cơ gánh chịu đòn trả đũa thương mại từ các thị trường bên ngoài, đặc biệt là Trung Quốc. Các nhà sản xuất ô tô Đức tuy có vị thế lâu đời tại Trung Quốc nhưng tính đến nửa sau năm 2026, họ đang chứng kiến sự sụt giảm thị phần nhanh chóng do người tiêu dùng đại lục chuyển dịch mạnh mẽ sang các dòng xe điện thông minh nội địa. Nếu EU dựng lên hàng rào bảo hộ "Made in Europe" quá cứng rắn, Bắc Kinh hoàn toàn có lý do để tung ra các biện pháp đáp trả nhắm thẳng vào xe sang và linh kiện ô tô Đức. Điều này sẽ giáng một đòn chí mạng vào nguồn doanh thu vốn đã suy giảm của các tập đoàn ô tô hàng đầu châu Âu.

Mặt khác, việc siết chặt quy định "Made in Europe" trong bối cảnh ngành ô tô châu Âu đang chật vật chuyển đổi sang xe điện là một hành động thiếu thực tế. Khác với xe động cơ đốt trong truyền thống—nơi châu Âu nắm giữ bí quyết công nghệ độc quyền, xe điện đòi hỏi một chuỗi giá trị toàn cầu từ khai thác khoáng sản thô, chế biến vật liệu pin cho đến sản xuất phần mềm thông minh.

Sức ép với ngành công nghiệp ô tô

Thực tế người tiêu dùng châu Âu đang đòi hỏi những mẫu xe điện giá rẻ bình dân để thay thế xe xăng, chính sách bảo hộ này vô tình đẩy giá thành xe điện lên cao, làm chậm đà chuyển đổi xanh và tự làm suy yếu sức cạnh tranh của các hãng xe nội khối ngay trên sân nhà.

Tính đến tháng 9/2026, áp lực thời gian đang đè nặng lên các cơ quan lập pháp châu Âu khi các hạn chót báo cáo bị đẩy lùi và cuộc tranh luận tại các ủy ban Công nghiệp, Thương mại Quốc tế và Thị trường Nội địa đang diễn ra vô cùng gay gắt.

Mặc dù Nghị viện Châu Âu đặt mục tiêu bỏ phiếu thông qua báo cáo cuối cùng vào tháng 12/2026 trước kỳ nghỉ Giáng sinh, nhưng sự bất đồng sâu sắc giữa các phe phái chính trị và lợi ích quốc gia khiến mốc thời gian hoàn tất đạo luật IAA vào cuối năm trở nên rất mỏng manh. Đó là chưa kể đến các cuộc đàm phán tam bên đầy sóng gió sắp tới với Hội đồng EU—nơi vốn ưu tiên kiểm tra các thỏa thuận thương mại tự do hơn là áp dụng tiêu chuẩn "Made in Europe" mang tính nhị phân.

Tham vọng tạo ra một chiếc lá chắn "Sản xuất tại Châu Âu" của Brussels nhằm bảo hộ ngành công nghiệp ô tô nội khối đang đứng trước nguy cơ phản tác dụng. Sự chia rẽ sâu sắc giữa hai tư duy "bảo hộ khép kín" của Tây Ban Nha và "mở rộng thực dụng" của Đức là minh chứng cho thấy một chính sách công nghiệp duy ý chí không thể tách rời khỏi thực tế chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nếu EU tiếp tục sa lầy vào những tranh cãi nội bộ và ban hành một cơ chế bảo hộ cứng nhắc, họ không những không ngăn được sự bùng nổ của các đối thủ ngoại khối mà còn tự chất thêm gánh nặng chi phí lên vai các nhà sản xuất xe trong nước. Trong cuộc đua xe điện toàn cầu đầy khốc liệt tính đến tháng 9/2026, một bước đi sai lầm về chính sách xuất xứ có thể sẽ khiến ngành công nghiệp ô tô châu Âu tự trói chân mình, nhường lại vị thế dẫn dắt cho Mỹ và các cường quốc ô tô châu Á.