Đóng góp ý kiến vào dự án Luật Định danh và xác thực điện tử, Đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung quy định bảo đảm quyền tự chủ, kiểm soát danh tính điện tử của người dân, đồng thời giới hạn việc thu thập dữ liệu cá nhân và sinh trắc học ở mức tối thiểu cần thiết cho từng giao dịch có mục đích hợp pháp…

Ngày 26/10, Quốc hội thảo luận ở Tổ về dự án Luật Định danh và xác thực điện tử, tại đây, đại biểu Phạm Anh Tuấn, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình, cho rằng cần cụ thể hóa nguyên tắc cân bằng giữa yêu cầu quản lý nhà nước trên môi trường số với việc tôn trọng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. 

NGĂN TÌNH TRẠNG THU THẬP QUÁ MỨC THÔNG TIN DANH TÍNH HOẶC DỮ LIỆU SINH TRẮC HỌC 

Đại biểu đề nghị bổ sung, hoàn thiện các nguyên tắc tại Điều 4 của dự thảo luật, tập trung vào hai nội dung: bảo đảm quyền tự chủ, kiểm soát danh tính điện tử và tối thiểu hóa dữ liệu.

Theo đại biểu, danh tính điện tử không chỉ là công cụ phục vụ quản lý hành chính, mà còn gắn với quyền công dân trên không gian mạng. Vì vậy, bên cạnh quy định nghiêm cấm cản trở quyền kiểm soát dữ liệu của chủ thể tại Điều 6, cần bổ sung nguyên tắc khẳng định quyền tự chủ của chủ thể danh tính trong việc cung cấp, chia sẻ, tạm dừng hoặc hủy bỏ liên kết dữ liệu trong các giao dịch dân sự, kinh tế, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Đại biểu cũng cho rằng quy định về thu thập, xử lý dữ liệu tại khoản 3 Điều 4 cần cụ thể hơn để ngăn ngừa tình trạng thu thập quá mức thông tin danh tính hoặc dữ liệu sinh trắc học. Theo đó, chỉ được thu thập những trường thông tin và yếu tố xác thực tối thiểu cần thiết cho từng giao dịch có mục đích hợp pháp, qua đó bảo vệ quyền riêng tư và hạn chế rủi ro mất an toàn dữ liệu.

Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị chỉnh lý khoản 3 Điều 4 theo hướng quy định rõ nguyên tắc tối thiểu hóa dữ liệu, giới hạn mục đích; đồng thời bổ sung một khoản mới về bảo đảm quyền tự chủ và kiểm soát của chủ thể danh tính điện tử, tôn trọng sự đồng ý của chủ thể trong việc chia sẻ, khai thác dữ liệu danh tính đối với các giao dịch dân sự, kinh tế, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác phục vụ yêu cầu an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và tố tụng hình sự.

Tương tư, góp ý khoản 5 Điều 23 và Điều 25 dự thảo luật quy định về liên kết danh tính điện tử và các mức độ xác thực điện tử, đại biểu Trần Trí Cường, đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long, cho rằng yêu cầu xác thực danh tính là cần thiết để phòng chống giả mạo, lừa đảo và tăng độ tin cậy trong giao dịch. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa yêu cầu bảo đảm an toàn giao dịch với việc bắt buộc tất cả người dân phải sử dụng một phương thức xác thực cụ thể.

Bên cạnh đó, theo đại biểu Trần Trí Cường, thực tế cho thấy, không phải mọi người dân đều có điều kiện tiếp cận công nghệ như nhau. Hiện tại nhiều trường hợp công dân 14 tuổi chưa có điện thoại hoặc SIM để thực hiện định danh điện tử. Chính quyền địa phương phải huy động nguồn lực để hỗ trợ người dân.

Từ thực tiễn này, đại biểu đặt vấn đề: Khi định danh điện tử trở thành điều kiện để thực hiện ngày càng nhiều giao dịch, nếu người dân không có điện thoại thông minh, mất kết nối mạng hoặc hệ thống xác thực gặp sự cố thì quyền tiếp cận dịch vụ của họ được bảo đảm như thế nào?

“Kinh nghiệm của Liên minh châu Âu, thông qua khung pháp lý eIDAS sửa đổi năm 2024, có quy định việc sử dụng ví định danh điện tử trên cơ sở tự nguyện và duy trì những phương thức nhận diện, xác thực khác. Tôi đề nghị việc triển khai các điều luật liên quan đến xác thực định danh điện tử để sử dụng một số dịch vụ phải thực hiện theo nguyên tắc: việc bắt buộc xác thực điện tử phải căn cứ vào tính chất, mức độ rủi ro của giao dịch; đối với dịch vụ thiết yếu, cần bảo đảm phương thức xác thực thay thế hoặc biện pháp hỗ trợ phù hợp cho người không có điều kiện sử dụng công nghệ”, đại biểu Trần Trí Cường đề nghị.

Theo khoản 1 Điều 8 dự thảo luật quy định Nhà nước trực tiếp thực hiện định danh đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân, địa điểm, không gian; đối tượng thuộc dữ liệu cốt lõi, dữ liệu quan trọng; đối tượng đã được chứng nhận quyền sở hữu, sử dụng; sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao và đối tượng thuộc bí mật nhà nước. Các đối tượng còn lại theo khoản 2 có thể thực hiện theo mô hình xã hội hóa bởi tổ chức đủ điều kiện.

Tán thành chủ trương xã hội hóa, tuy nhiên, đại biểu Thạch Phước Bình, đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long, đề nghị làm rõ hai vấn đề.

Một là, khái niệm “sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao” phải có tiêu chí xác định ngay trong luật hoặc ít nhất luật phải quy định nguyên tắc phân loại, tránh giao hoàn toàn cho văn bản dưới luật.

Hai là, đối với một đối tượng có thể được cả Nhà nước và doanh nghiệp định danh thì phải quy định rõ giá trị pháp lý, khả năng tương tác và thứ tự ưu tiên khi thông tin xung đột.

“Nếu không giải quyết từ đầu, nguy cơ phát sinh nhiều hệ sinh thái định danh song song, không công nhận lẫn nhau, làm tăng chi phí cho doanh nghiệp và người dân là rất lớn. Do đó, đề nghị bổ sung vào Điều 8 ba nguyên tắc: tiêu chuẩn mở; khả năng liên thông; không độc quyền công nghệ hoặc nhà cung cấp”, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị.

CẦN CHÍNH SÁCH HỖ TRỢ NGƯỜI DÂN ĐỊNH DANH ĐIỆN TỬ 

Trong khi đó, Đại biểu Trường Trung Tuyến, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai, cho rằng dự thảo Luật đã quy định chính sách ưu tiên đầu tư phát triển hạ tầng công nghệ, đào tạo nhân lực tại khu vực miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và địa bàn khó khăn.

Tuy nhiên, dự thảo mới chú trọng đầu tư hạ tầng, chưa quy định rõ chính sách hỗ trợ trực tiếp cho người dân tiếp cận và sử dụng định danh điện tử. 

Thực tế tại Gia Lai, nhiều người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số, hộ nghèo còn thiếu thiết bị thông minh, hạn chế kỹ năng số và khả năng sử dụng tiếng Việt trong các giao dịch điện tử. 

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 1 Điều 5 về chính sách hỗ trợ người dân ở địa bàn khó khăn trong đăng ký, kích hoạt và sử dụng định danh điện tử; ưu tiên người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số. Đồng thời, cần quy định rõ nguyên tắc không để người dân bị hạn chế quyền tiếp cận dịch vụ công chỉ vì không có điện thoại thông minh, kết nối Internet hoặc chưa sử dụng thành thạo ứng dụng định danh điện tử.

Về đăng ký định danh điện tử, đại biểu Trường Trung Tuyến cho rằng, Khoản 2 Điều 10 quy định ba phương thức đăng ký gồm: trực tuyến, trực tiếp và trực tuyến kết hợp trực tiếp. Quy định này phù hợp, tạo điều kiện cho người dân lựa chọn.

Tuy nhiên, đối với các xã miền núi có địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều thôn, làng cách xa trung tâm xã, việc người dân phải trực tiếp đến địa điểm đăng ký vẫn phát sinh chi phí, thời gian đi lại. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 10 quy định về tổ chức đăng ký định danh điện tử lưu động tại thôn, làng, khu dân cư đối với vùng sâu, vùng xa, địa bàn đặc biệt khó khăn; ưu tiên người cao tuổi, người khuyết tật và người không có điều kiện đi lại. 

Đồng thời, đề nghị giao Chính phủ quy định cụ thể trách nhiệm tổ chức, điều kiện và phương thức triển khai đăng ký lưu động, bảo đảm thuận lợi nhưng vẫn đáp ứng yêu cầu an toàn, bảo mật thông tin. 

Bên cạnh đó, tại khoản 3 và khoản 7 Điều 4, dự thảo đã xác lập nguyên tắc không thu thập lại dữ liệu đã có và không yêu cầu xuất trình giấy tờ đã được định danh, đủ điều kiện xác thực điện tử. Đại biểu Trường Trung Tuyến đề nghị quy định rõ cơ chế thực hiện và trách nhiệm của cơ quan giải quyết thủ tục hành chính khi hệ thống dữ liệu chưa kết nối hoặc gặp sự cố, tránh tình trạng người dân vẫn phải bổ sung nhiều lần giấy tờ, thông tin đã được cơ quan nhà nước quản lý.

Đề cập về trách nhiệm của cơ quan Nhà nước, tại khoản 2 Điều 40, dự thảo Luật đã quy định trách nhiệm của Chính phủ, Bộ Công an, các Bộ, ngành và Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh trong quản lý Nhà nước về định danh và xác thực điện tử. 

Tuy nhiên, theo đại biểu Trường Trung Tuyến, chưa có quy định riêng về trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân cấp xã, trong khi trong thực tế, khi gặp khó khăn về đăng ký, kích hoạt tài khoản, sử dụng VNeID hoặc phát hiện thông tin định danh không chính xác, người dân thường đến Công an xã, Uỷ ban nhân dân xã hoặc Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã để được hỗ trợ.

Nếu không quy định rõ trách nhiệm phối hợp, người dân có thể phải đi lại nhiều lần hoặc không biết cơ quan nào chịu trách nhiệm giải quyết. Vì thế, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 40 một điểm quy định trách nhiệm của UBND cấp xã, theo hướng:

“Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm phối hợp với cơ quan có thẩm quyền tuyên truyền, hướng dẫn, hỗ trợ người dân đăng ký, sử dụng định danh và xác thực điện tử; tiếp nhận, hướng dẫn, chuyển xử lý phản ánh, kiến nghị của người dân theo thẩm quyền; tổ chức thực hiện việc khai thác, sử dụng định danh điện tử trong giải quyết thủ tục hành chính tại địa phương”, ông Tuyến cho hay. 

Đồng thời, đề nghị làm rõ trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh trong việc bảo đảm kinh phí, hạ tầng kỹ thuật, đường truyền, trang thiết bị và đào tạo nhân lực cho cấp xã. Đặc biệt, cần phân định rõ trách nhiệm giữa Uỷ ban nhân dân cấp xã, Công an cấp xã và cơ quan quản lý dữ liệu; không giao cấp xã xử lý những sai lệch dữ liệu, sự cố kỹ thuật thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý hệ thống cấp trên.