Muốn một sản phẩm tiếp tục được sử dụng, tái chế hoặc quay trở lại chu trình sản xuất, bài toán cần được đặt ra trước khi sản phẩm trở thành chất thải. Vì vậy, vật liệu, thiết kế và công nghệ đang trở thành những yếu tố quan trọng trong chiến lược kinh tế tuần hoàn, bắt đầu ngay từ khâu nghiên cứu và phát triển (R&D).

Trong mô hình kinh tế tuyến tính, sản phẩm thường đi qua một chu trình quen thuộc: Khai thác nguyên liệu, sản xuất, tiêu dùng rồi trở thành chất thải. Việc thu gom, phân loại, tái chế hoặc xử lý thường chỉ được tính đến ở giai đoạn cuối.

Kinh tế tuần hoàn đặt lại bài toán này. Thay vì chờ sản phẩm trở thành chất thải mới tìm cách xử lý, doanh nghiệp cần tính toán ngay từ khâu thiết kế để vật liệu và sản phẩm có thể được sử dụng lâu hơn, tái sử dụng hoặc tái chế, qua đó duy trì giá trị trong chu trình sản xuất và tiêu dùng.

R&D: THIẾT KẾ CẢ VÒNG ĐỜI SẢN PHẨM

Tại Việt Nam, cách tiếp cận này đã được thể chế hóa trong Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Theo đó, kinh tế tuần hoàn bao gồm các hoạt động thiết kế, sản xuất, tiêu dùng và dịch vụ; đồng thời định hướng giảm khai thác tài nguyên, giảm chất thải, tăng khả năng tái sử dụng và tái chế ngay từ giai đoạn xây dựng dự án, thiết kế sản phẩm đến sản xuất và phân phối.

Với doanh nghiệp, yêu cầu này đưa tính tuần hoàn vào sâu hơn trong quá trình R&D. Thách thức không đơn thuần là thay thế vật liệu hiện tại bằng một lựa chọn được xem là “xanh” hơn, mà phải tìm ra giải pháp đồng thời đáp ứng yêu cầu về chất lượng, công năng, chi phí, khả năng sản xuất và điều kiện thu gom, phân loại, tái chế sau sử dụng.

Theo ông Vamsi Matta, Giám đốc R&D ngành hàng Bao bì và Chăm sóc Nhà cửa, phụ trách khu vực châu Á mở rộng của Tập đoàn Unilever, mục tiêu là nâng cao tính tuần hoàn của bao bì mà không làm giảm công năng hay khả năng tiếp cận của người tiêu dùng. “Chúng tôi muốn bao bì có tính tuần hoàn, nhưng vẫn phải có giá phù hợp, dễ tiếp cận và đáp ứng đầy đủ công năng”, ông nhấn mạnh.

Với bao bì bột giặt OMO, chẳng hạn, giải pháp phải bảo vệ sản phẩm trong thời gian lưu trữ có thể lên tới hai năm, chịu được quá trình vận chuyển, vận hành ổn định trên dây chuyền tốc độ cao và bảo đảm chất lượng in ấn. Đồng thời, R&D cần tính đến khả năng thu gom, nhận diện và xử lý bao bì trong hệ thống tái chế hiện có.

Theo ông Vamsi, một giải pháp bao bì mới phải đáp ứng đồng thời bốn yêu cầu: bảo vệ sản phẩm trong suốt vòng đời; sản xuất được ở quy mô lớn; bảo đảm chất lượng hình ảnh, in ấn; và tương thích với hệ thống phân loại, tái chế. Thay đổi vật liệu hoặc cấu trúc để tăng khả năng tái chế có thể tác động đến độ bền, khả năng bảo vệ sản phẩm, tốc độ sản xuất và chi phí.

Điều này cho thấy tính tuần hoàn không thể chỉ là tiêu chí bổ sung sau khi sản phẩm hoàn thiện. Đó phải là một phần của bài toán phát triển sản phẩm ngay từ đầu.

TỪ PHÒNG LAB ĐẾN KHẢ NĂNG TRIỂN KHAI THỰC TẾ

Một vật liệu hay công nghệ hoạt động tốt trong điều kiện thử nghiệm chưa chắc đã phù hợp với sản xuất đại trà. Để đưa giải pháp ra thị trường, R&D cần đánh giá thêm hiệu năng thực tế, điều kiện vận hành, chi phí và khả năng mở rộng, đồng thời xem xét sự tương thích với hạ tầng thu gom, phân loại và xử lý chất thải.

Cách tiếp cận này được ông Vamsi Matta thể hiện qua những giải pháp được chia sẻ tại webinar “The Scale Gap: From Idea to Impact”, trong khuôn khổ Cuộc thi Giải pháp Đổi mới Tuần hoàn Nhựa (Plastics Circularity Innovation Challenge – PCIC) 2026.

BioWraps là một ví dụ. Startup này phát triển màng sinh học từ vỏ trái cây và phụ phẩm nông nghiệp, hướng tới các ứng dụng như túi refill và bao bì thứ cấp. Tuy nhiên, theo góc nhìn R&D, nguồn gốc sinh học hay khả năng phân hủy chưa đủ để chứng minh tính khả thi của giải pháp.

Nếu vật liệu chỉ phân hủy trong những điều kiện nhất định, câu hỏi đặt ra là hệ thống thu gom và xử lý tương ứng đã tồn tại ở quy mô đủ lớn hay chưa. Vật liệu mới cũng cần được so sánh với bao bì truyền thống về khả năng bảo vệ sản phẩm, độ kín và thời hạn sử dụng.

Trong khi đó, OpenMind Robotics tiếp cận một khâu khác của chuỗi giá trị nhựa, với giải pháp robot kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động nhận diện và phân loại chất thải trên băng chuyền, trong đó có nhựa và bao bì mềm.

Theo ông Vamsi, giải pháp cần hướng tới những dòng vật liệu có giá trị hoặc khó phân loại, như PP và PE, đồng thời tính đến chi phí triển khai trên quy mô lớn. Một công nghệ hoạt động hiệu quả trong thử nghiệm chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải quyết được vấn đề cụ thể và tạo ra hiệu quả tương xứng trong điều kiện vận hành thực tế.

Hai trường hợp cho thấy phạm vi của R&D trong kinh tế tuần hoàn không còn giới hạn ở việc đánh giá một vật liệu hay công nghệ riêng lẻ. Doanh nghiệp cần xem xét toàn bộ điều kiện triển khai, từ sản xuất, thu gom, phân loại đến xử lý và hiệu quả kinh tế khi mở rộng quy mô.

KẾT NỐI NGUỒN LỰC ĐỂ THU HẸP KHOẢNG CÁCH MỞ RỘNG QUY MÔ

Để giải quyết những bài toán này, doanh nghiệp không nhất thiết chỉ dựa vào năng lực R&D nội bộ. Startup, doanh nghiệp công nghệ và nhóm nghiên cứu có thể bổ sung các vật liệu, công nghệ và mô hình mới; trong khi doanh nghiệp cung cấp yêu cầu kỹ thuật, điều kiện vận hành và những vấn đề thực tế cần giải quyết.

PCIC 2026 được xây dựng theo hướng kết nối các nguồn lực đó, tìm kiếm giải pháp cho những điểm nghẽn trong chuỗi giá trị nhựa, đồng thời tạo điều kiện để startup, doanh nghiệp công nghệ và nhóm nghiên cứu tiếp cận doanh nghiệp, chuyên gia và các đối tác hỗ trợ thử nghiệm, hoàn thiện mô hình, mở rộng ứng dụng.

Giá trị của những chương trình như vậy không chỉ nằm ở việc tìm kiếm thêm ý tưởng, mà còn ở khả năng đưa các giải pháp tiềm năng đến gần hơn với điều kiện triển khai thực tế.

Ở góc độ rộng hơn, kinh tế tuần hoàn đang thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi cách tiếp cận đổi mới. R&D không chỉ cải tiến sản phẩm hiện có, mà còn phải nhận diện vấn đề trên toàn bộ vòng đời sản phẩm và chủ động kết nối các nguồn lực để giải quyết. Đây là yếu tố quan trọng quyết định một sáng kiến chỉ dừng ở thử nghiệm hay có thể trở thành một phần trong mô hình tạo ra giá trị bền vững của doanh nghiệp.

PCIC 2026: Đưa giải pháp tuần hoàn nhựa gần hơn với thị trường

Plastics Circularity Innovation Challenge (PCIC) 2026 do Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và Unilever Việt Nam phối hợp tổ chức, nhằm tìm kiếm các giải pháp đổi mới sáng tạo cho những bài toán còn khó của tuần hoàn nhựa tại Việt Nam, từ bao bì nhựa mềm, vật liệu thay thế, thu gom – phân loại – tái chế đến mô hình kinh doanh tuần hoàn, công nghệ số, truy xuất dữ liệu và EPR.

Không dừng ở việc tìm kiếm và trao giải, PCIC kết nối startup, SMEs, nhóm nghiên cứu và đội ngũ R&D trong doanh nghiệp với doanh nghiệp lớn, chuyên gia, nhà đầu tư và các đối tác trong chuỗi giá trị, qua đó hỗ trợ các giải pháp tiếp cận nhu cầu thực tế, hoàn thiện mô hình, thử nghiệm, thương mại hóa và mở rộng quy mô.

Nếu bạn đang phát triển một giải pháp cho bài toán tuần hoàn nhựa, hãy gửi hồ sơ tham gia PCIC 2026 trước ngày 26/10/2026 tại đây: https://plasticsinnovation.com.vn/apply/