Một số vấn đề cần được xem xét khi thực hiện thu bảo hiểm xã hội bắt buộc với chủ hộ kinh doanh

Dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về bảo hiểm xã hội bắt buộc mới nhất đã đưa ra lộ trình tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh, song khi đánh giá tác động, cơ quan soạn thảo cũng dự liệu nhiều vấn đề phát sinh khi thực hiện.

Tại báo cáo đánh giá tác động, Ban soạn thảo cho biết trong giai đoạn từ năm 2003 đến nay, cơ quan Bảo hiểm xã hội các địa phương đã thực hiện thu bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh.

Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, tính đến hết ngày 31/5/2023, số chủ hộ kinh doanh tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc (theo diện người lao động) là 3.567 người; số tiền đã đóng vào Quỹ Bảo hiểm xã hội là 113 tỷ đồng.

Mặc dù cho đến trước khi Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực thì chủ hộ kinh doanh không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, tuy nhiên việc thực hiện cho thấy nhu cầu tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc của chủ hộ kinh doanh là có.

Theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội 2024, chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định của Chính phủ. Như vậy, việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký được giao cho Chính phủ quy định.     

Mặc dù vậy, cơ quan soạn thảo nhận định khi quy định chủ hộ kinh doanh tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, có một số vấn đề cần được xem xét để đảm bảo tính khả thi và công bằng.

Mọt số vấn đề chính có thể phát sinh như khó khăn trong việc xác định đối tượng tham gia. Bởi chủ hộ kinh doanh không phải là một đối tượng có hình thức pháp lý rõ ràng như các doanh nghiệp, nên việc xác định ai là chủ hộ kinh doanh sẽ gặp khó khăn. Đặc biệt là đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

Bên cạnh đó, khả năng tài chính của chủ hộ kinh doanh cũng là vấn đề cần xem xét. Đối với những hộ kinh doanh nhỏ, việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc có thể là một gánh nặng tài chính, đặc biệt là khi mức thu nhập không ổn định. Điều này có thể khiến họ không muốn tham gia bảo hiểm, hoặc có thể tìm cách né tránh việc đóng bảo hiểm.

Ngoài ra, có thể gặp khó khăn trong việc giám sát và quản lý. Lý do là việc quản lý số lượng lớn chủ hộ kinh doanh tham gia bảo hiểm xã hội là một bài toán phức tạp. Những hộ kinh doanh có thể không có bộ phận kế toán chuyên nghiệp để thực hiện việc báo cáo thu nhập và đóng bảo hiểm xã hội. Điều này có thể dẫn đến việc gian lận hoặc trốn đóng bảo hiểm xã hội.

Vấn đề nữa cũng được tính đến là một phần không nhỏ chủ hộ kinh doanh có thể không hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ khi tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Họ có thể cảm thấy rằng bảo hiểm xã hội bắt buộc là một khoản chi phí không cần thiết, hoặc không hiểu rõ cách thức tham gia và các lợi ích lâu dài mà họ sẽ nhận được.

Với những thực tế trên, cơ quan soạn thảo đề xuất quy định về việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký, nhưng có lộ trình mở rộng phù hợp với khả năng của đối tượng và năng lực quản lý của cơ quan Bảo hiểm xã hội.

Cụ thể, trước mắt (từ 1/7/2025) chỉ thực hiện đối với chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký nộp thuế theo phương pháp kê khai.

Chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký nộp thuế theo phương pháp khoán sẽ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc từ ngày 1/7/2027. Chủ hộ của hộ kinh doanh có đăng ký không thuộc hai nhóm trên sẽ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc từ ngày 1/7/2029.

Cơ quan soạn thảo đánh giá, việc quy định theo lộ trình như trên giúp giảm áp lực phải tham gia ngay đối với nhóm chủ hộ của hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Đồng thời, cơ quan Bảo hiểm xã hội sẽ có thời gian để chuẩn bị thực hiện các công tác quản lý đối tượng tham gia.