Những vấn đề do dinh dưỡng chưa hợp lý vẫn là thách thức lớn tại Việt Nam. Nếu giải quyết tốt vấn đề này, chúng ta có thể giảm nguy cơ các bệnh chuyển hóa từ khi còn trẻ, giúp người dân không chỉ sống lâu mà còn sống chất lượng hơn…

Giảm 5kg trong khoảng 3 tháng dù vẫn sinh hoạt và chơi thể thao bình thường, nam bệnh nhân 35 tuổi ở phường Hoàng Mai, Hà Nội, không thấy cơ thể có dấu hiệu bệnh lý. Tuy nhiên, anh đi khám và phát hiện đường huyết lúc nhập viện khoảng 16 mmol/L. ThS.BS. Nguyễn Hoàng Giang, Phó Trưởng khoa Nội tiết và Các bệnh chuyển hóa, Bệnh viện Thanh Nhàn, cho biết đái tháo đường có thể diễn biến âm thầm, nhất là ở giai đoạn đầu.

Khi khả năng bù trừ của cơ thể suy giảm, đường huyết bắt đầu tăng nhưng các biểu hiện bên ngoài chưa nhất thiết xuất hiện. Đến khi đường huyết tăng cao, người bệnh mới có thể xuất hiện những dấu hiệu như mệt mỏi, sút cân, khát nước... “Đái tháo đường type 2 đang được phát hiện ở người trẻ nhiều hơn. Trong năm nay, bệnh nhân trẻ nhất được khoa chẩn đoán là một học sinh cấp 3”, bác sĩ Giang cho biết.

Theo bác sĩ, bên cạnh yếu tố di truyền, lối sống cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ. Những người có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh, thừa cân, béo phì, đặc biệt béo bụng... cần lưu ý các rối loạn chuyển hóa. Qua khám sức khỏe cho học sinh, bệnh viện từng ghi nhận những trường hợp trẻ nặng 90 -100kg, BMI 32 - 35 và xuất hiện dấu hiệu gai đen, có thể liên quan đến tình trạng kháng insulin.

Tương tự, một nam bệnh nhân 27 tuổi, chuyên viên IT tại Hà Nội, hai tháng trước liên tục cảm thấy khát nước, cơ thể mệt mỏi và sụt 6 kg chỉ trong một tháng dù không chủ động giảm cân. Kết quả xét nghiệm HbA1c lên tới 9,2%, anh được chẩn đoán tiểu đường type 2.

PGS.TS. Phan Hướng Dương, Phó Giám đốc Bệnh viện Nội tiết Trung ương, cho biết những thay đổi trong lối sống hiện đại đang góp phần làm gia tăng các yếu tố nguy cơ của bệnh chuyển hóa, trong đó có thừa cân, béo phì, rối loạn lipid máu và đái tháo đường.

Theo chuyên gia, người trẻ ngày càng tiếp xúc nhiều với đồ ăn nhanh, thực phẩm giàu năng lượng và đồ uống có đường. Cùng với đó, việc làm việc nhiều giờ trước máy tính, ngồi lâu, thiếu vận động và ngủ không đủ giấc khiến nguy cơ rối loạn chuyển hóa tăng lên. “Không ít người trẻ có thói quen làm việc cả ngày tại quán cà phê. Mỗi lần ngồi làm việc lại sử dụng trà sữa hoặc đồ uống có đường, lâu dần lượng năng lượng nạp vào vượt nhu cầu nhưng hoạt động thể lực lại không đủ để tiêu hao”, PGS.TS. Dương nói.

Ngược lại, anh B.Đ.A (33 tuổi, trú tại Long Biên, Hà Nội) khoảng một tháng trước khi nhập viện đã tăng tới 4kg, ăn cơm nhiều hơn và nhanh đói. Vì không cảm thấy mệt mỏi, không khát nước nhiều, không tê bì tay chân và mọi sinh hoạt vẫn diễn ra bình thường nên anh chủ quan cho rằng đó chỉ là những áp lực sinh hoạt thông thường. 

Nhân tiện có chương trình khám sức khỏe miễn phí tại địa phương, anh A. đã đăng ký tham gia. Kết quả, các chỉ số sinh hóa máu của anh A. đều vượt ngưỡng an toàn một cách đáng báo động: Glucose máu đạt 6.66 mmol/L và chỉ số HbA1c lên tới 8.03%; Axit Uric máu tăng lên mức 543.7 µmol/L...

Tại Bệnh viện Đa khoa Medlatec, các bác sĩ tiến hành thăm khám lâm sàng và chỉ định các cận lâm sàng cần thiết phục vụ chẩn đoán. Về thể trạng, anh A. cao 1m70 nhưng nặng tới 93kg, chỉ số khối cơ thể đạt mức 32.18 - đây là mức béo phì độ II. Đặc thù gia đình làm nghề kinh doanh quán ăn, anh thường xuyên có thói quen ăn tối muộn và ăn đêm với lượng tinh bột lớn. Đáng chú ý, cả bố và mẹ của anh A. đều có tiền sử bị tăng huyết áp, đái tháo đường type II và rối loạn mỡ máu. 

Kết quả siêu âm ổ bụng và chụp CT cho thấy hình ảnh gan nhiễm mỡ phân loại ở mức độ III (mức độ nặng nhất). Bác sĩ kết luận chẩn đoán xác định anh B.Đ.A mắc cùng lúc: Đái tháo đường type II - Gút - Rối loạn chuyển hóa lipid máu nặng - Gan nhiễm mỡ độ III - Béo phì. Bệnh nhân được kê đơn điều trị ngoại trú tích cực bằng các thuốc phối hợp kiểm soát đường huyết, hạ mỡ máu, hạ axit uric cùng các thuốc bổ trợ tế bào gan. 

Chia sẻ bên lề hội nghị khoa học kỹ thuật năm 2026 với chủ đề “Tiến bộ mới trong quản lý toàn diện bệnh lý tim mạch - thận - chuyển hóa trên người cao tuổi”, ThS.BS. Châu Hoàng Sinh, Trưởng khoa Nội Bệnh viện Lê Văn Việt, cho biết số bệnh nhân đái tháo đường đến bệnh viện khám trong khoảng 2 năm trở lại đây tăng hơn 50%.

Đáng chú ý, bệnh đang có xu hướng trẻ hóa rõ rệt. Nhiều trường hợp dưới 40 tuổi mắc bệnh, thậm chí bệnh viện ghi nhận bệnh nhân dưới 20 tuổi đã bị đái tháo đường. Theo BS. Sinh, yếu tố cơ địa, tiền sử gia đình, thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống đều có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Đặc biệt, khi cơ thể rơi vào trạng thái stress, nhiều hormone được tiết ra nhằm giúp cơ thể đáp ứng với tình trạng nguy hiểm. Tuy nhiên, các hormone này đồng thời làm đường huyết tăng.

Điểm khác biệt là nếu đường huyết tăng do ăn uống, khi người bệnh điều chỉnh lượng thức ăn, đường huyết thường thay đổi theo. Trong khi đó, nếu tăng đường huyết do stress, khi bệnh lý hoặc tình trạng stress được kiểm soát, đường huyết cũng khó có thể giảm trở lại. “Để hạn chế biến chứng, người mắc đái tháo đường cần khám và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, sử dụng thuốc đều đặn, theo dõi đường huyết tại nhà. Khi xuất hiện stress hoặc bệnh cấp tính, người bệnh cần được bác sĩ tư vấn sớm để đánh giá mức độ nguy hiểm và có hướng xử trí phù hợp", BS. Sinh nhấn mạnh.

Các chuyên gia cho rằng phòng ngừa bệnh chuyển hóa ở người trẻ cần bắt đầu từ việc điều chỉnh nhiều yếu tố cùng lúc, thay vì chỉ tập trung vào một loại thực phẩm hoặc một chỉ số xét nghiệm. Về ăn uống, người trẻ nên ưu tiên rau xanh, chất đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất béo lành mạnh; đồng thời giảm nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn.

Quan trọng là kiểm soát khẩu phần và tổng lượng năng lượng mỗi ngày, bởi chỉ bỏ trà sữa nhưng vẫn ăn dư năng lượng, đặc biệt vào buổi tối, vẫn có thể dẫn đến tăng cân, béo bụng và làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa. PGS.TS. Phan Hướng Dương lưu ý vận động cũng cần được duy trì đều đặn. Bên cạnh các hoạt động sức bền như đi bộ, chạy bộ hoặc đạp xe, có thể kết hợp tập kháng lực phù hợp để duy trì khối cơ và cải thiện sức khỏe chuyển hóa.