Các chính sách hỗ trợ đã được ban hành tương đối đầy đủ, song việc truyền thông chính sách vẫn còn hạn chế, thiếu hướng dẫn cụ thể hoặc thủ tục quá phức tạp, khiến doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường chưa tiếp cận được đầy đủ các cơ chế hỗ trợ...

Ngày 23/10, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chủ ý tại Hội nghị toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ. 

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, Đảng, Nhà nước dành sự quan tâm đặc biệt, ban hành nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, xác định đây là những động lực tăng trưởng mới, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Thể chế, chính sách đã có những chuyển biến mạnh mẽ, từ quản lý bằng kiểm soát quy trình đầu vào sang quản lý kết quả, sản phẩm đầu ra và chấp nhận rủi ro; từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái, lấy doanh nghiệp làm trung tâm phát triển.

NHIỀU BẤT CẬP TRONG LĨNH VỰC KHOA HỌC CÔNG NGHỆ

Tuy nhiên, việc đưa chính sách vào cuộc sống còn chậm, nhất là trong nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ.

Một trong những điểm nghẽn lớn là mối liên kết giữa Nhà nước, các cơ sở nghiên cứu với cộng đồng doanh nghiệp và thị trường chưa chặt chẽ, chưa thực chất.

Nhiều đề tài, nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ yêu cầu thực tế của nền kinh tế, nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường.

Dẫn số liệu giai đoạn 2021-2025, Phó Thủ tướng cho biết, chỉ khoảng 12% nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp quốc gia có sự tham gia của doanh nghiệp; ở địa phương, tỷ lệ này khoảng 11%.

Mức độ doanh nghiệp tham gia hình thành quỹ khoa học công nghệ để tài trợ nghiên cứu cũng rất thấp, chỉ khoảng 6% trong năm 2023.

Điều đó cho thấy sự tham gia của doanh nghiệp vào hoạt động nghiên cứu còn hạn chế, nhiều kết quả nghiên cứu chưa được ứng dụng và thương mại hóa.

Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của doanh nghiệp Việt Nam cũng còn thấp, chỉ tương đương 0,3% GDP, trong khi tỷ lệ này tại Trung Quốc là 2,1% và Hàn Quốc là 4,2%.

Nhân lực nghiên cứu phân bổ chưa cân đối. Số nhà nghiên cứu có bằng tiến sĩ làm việc trong doanh nghiệp chỉ có 333 người, trong khi khoảng 21.000 người làm việc tại các viện nghiên cứu, trường đại học.

Kết quả về sở hữu trí tuệ và giao dịch công nghệ tiếp tục phản ánh những bất cập trong liên kết nghiên cứu với thị trường. Giai đoạn 2021-2025, doanh nghiệp Việt Nam được cấp hơn 700 bằng sáng chế, trong khi doanh nghiệp nước ngoài được cấp khoảng 24.000 bằng, gấp khoảng 35 lần.

Trên hơn 20 sàn giao dịch khoa học công nghệ, có khoảng 62.000 công nghệ được chào bán nhưng chỉ có 750 nhà đầu tư, doanh nghiệp tìm hiểu và phát sinh 72 giao dịch.

Từ những số liệu trên, Phó Thủ tướng đặt vấn đề, nếu tình trạng này kéo dài, sẽ khó phát huy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng của đất nước.

Phó Thủ tướng khẳng định, Chính phủ sẵn sàng tiếp thu những ý kiến về các quy định chưa hợp lý để xử lý những điểm nghẽn về thể chế, tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng khoa học công nghệ.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh: "Cần trả lời rõ vì sao doanh nghiệp chưa mặn mà với kết quả nghiên cứu của viện, trường; vì sao những kết quả được đầu tư công sức, nguồn lực chưa được doanh nghiệp ứng dụng và chưa tiếp cận thị trường".

Báo cáo tại cuộc họp, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết các chính sách hiện hành đã rất mạnh để hỗ trợ các doanh nghiệp, thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu phát triển công nghệ cao

Chẳng hạn doanh nghiệp mà Nhà nước đặt hàng nhiệm vụ nghiên cứu có thể được hỗ trợ 100% chi phí. Đối với hoạt động thử nghiệm sản phẩm lần đầu, doanh nghiệp phát triển công nghệ chiến lược được hỗ trợ 100% chi phí, trong khi doanh nghiệp phát triển công nghệ cao được hỗ trợ 70%. 

Các trung tâm công nghệ cao, công nghệ chiến lược được Bộ Khoa học và Công nghệ công nhận cũng được miễn tiền thuê đất. Với doanh nghiệp khởi nghiệp đáp ứng điều kiện, chi phí sử dụng các cơ sở nghiên cứu, thử nghiệm do Nhà nước đầu tư được miễn trong ba năm đầu và giảm 50% trong thời gian tiếp theo. 

Bộ trưởng cho rằng các chính sách hỗ trợ đã được ban hành tương đối đầy đủ, song việc truyền thông chính sách vẫn còn hạn chế, khiến doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường chưa tiếp cận được đầy đủ các cơ chế hỗ trợ.

Bên cạnh hoàn thiện chính sách, Bộ trưởng cũng nhấn mạnh yêu cầu thay đổi cách thức tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học.

Nếu trước đây, nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu xuất phát từ đề xuất của các nhà khoa học tại viện, trường, thì nay cần chuyển mạnh sang cơ chế đặt hàng từ Nhà nước và doanh nghiệp, gắn nghiên cứu với sản phẩm đầu ra cụ thể.

Theo Bộ trưởng, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành cần chủ động xây dựng bài toán, kết nối doanh nghiệp với viện nghiên cứu và trường đại học để giải quyết những yêu cầu thực tiễn của nền kinh tế. 

Chẳng hạn, với ngành thủy sản, cần xác định Việt Nam đã làm chủ được những công nghệ nào trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ con giống, thức ăn, vaccine phòng bệnh đến chế biến và tận dụng phụ phẩm.

Trên cơ sở đó, các cơ quan quản lý có thể tập hợp doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ sở nghiên cứu cùng giải quyết từng bài toán cụ thể, tạo ra sản phẩm có khả năng cạnh tranh.

Bộ trưởng cho biết, thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ dành nhiều nguồn lực cho công tác xây dựng thể chế, khiến một số công việc có thể chưa đáp ứng kỳ vọng.

Tuy nhiên, Bộ sẽ tiếp tục tổng hợp các kiến nghị của doanh nghiệp, cơ quan và bộ, ngành, đồng thời xác định rõ trách nhiệm và nhiệm vụ cần thực hiện để thúc đẩy nghiên cứu, phát triển công nghệ và tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp.

TẠO THUẬN LỢI ĐỂ DOANH NGHIỆP TIẾP CẬN CÁC NGUỒN LỰC 

Phát biểu kết luận, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị mỗi cơ quan nhà nước, bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp phải tự nhận thức được trách nhiệm của mình. 

Hiện nay, dù nhiều cơ chế, chính sách đột phá về khoa học, công nghệ đã được ban hành, việc triển khai trên thực tế vẫn còn hạn chế. Một trong những điểm nghẽn là tâm lý e ngại rủi ro, thiếu quyết liệt trong thực thi chính sách, khiến các cơ chế hỗ trợ chưa phát huy đầy đủ hiệu quả.

Bên cạnh đó, chính sách đã có nhưng nhiều doanh nghiệp, nhà khoa học, chuyên gia không tiếp cận được ưu đãi do không có hướng dẫn cụ thể hoặc thủ tục quá phức tạp. 

Ngoài ra, hoạt động nghiên cứu khoa học vẫn còn tình trạng dàn trải, thiếu gắn kết với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.

Giai đoạn 2021, có 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng 17.000 tỷ đồng, nhưng số kết quả được đưa ra thị trường và thương mại hóa còn hạn chế. Nguyên nhân là do các đề tài chưa xuất phát từ bài toán thực tiễn và nhu cầu thực sự của doanh nghiệp.

Các hoạt động kết nối công nghệ còn mang tính trình diễn, "sản phẩm làm ra cất trong tủ kính cho lãnh đạo xem", chưa hỗ trợ thực chất để đưa ra thị trường

Hệ thống các phòng thí nghiệm dùng chung được đầu tư từ 15-20 năm trước nay đã xuống cấp, chưa đáp ứng được nhu cầu thử nghiệm của doanh nghiệp

Để khắc phục những tồn tại này, Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ chuyển mạnh phương thức tổ chức nghiên cứu từ giao các đề tài đơn lẻ sang giao nhiệm vụ gắn với sản phẩm đầu ra, tăng quyền chủ động và trách nhiệm của các đơn vị thực hiện.

Giai đoạn 2026-2027, phấn đấu có ít nhất 30-50% đề tài nghiên cứu xuất phát từ đặt hàng của doanh nghiệp, đồng thời có sự hợp tác và chia sẻ nguồn lực giữa hai bên.

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng được giao xây dựng bản đồ năng lực các cơ sở nghiên cứu khoa học, công nghệ trên cả nước, rà soát và tái cấu trúc các chương trình nghiên cứu quốc gia, hoàn thiện hạ tầng phòng thí nghiệm dùng chung và thúc đẩy hoạt động của Sàn giao dịch khoa học và công nghệ quốc gia.