Trong lúc eo biển Hormuz gần như đóng cửa, tuyến xuất khẩu dầu qua Bab al-Mandeb cũng bị đe dọa khi lực lượng Houthi mở rộng kiểm soát khu vực...

Trong bối cảnh chiến tranh Mỹ - Iran, một lượng lớn dầu Trung Đông vẫn được vận chuyển ra thị trường quốc tế qua eo biển Bab al-Mandeb, nằm giữa Yemen và Djibouti ở cửa ngõ Biển Đỏ. Tuy nhiên, tuyến vận tải này đang trở nên mong manh khi lực lượng Houthi tại Yemen, được Iran hậu thuẫn, mở rộng kiểm soát khu vực.

Theo kênh truyền hình Al Jazeera, lực lượng Houthi đã chiếm thành phố cảng Mocha và đảo Mayyun, còn gọi là Perim, nằm ở vị trí chiến lược giữa eo biển Bab al-Mandeb. Với các vị trí mới kiểm soát, Houthi hiện chỉ cách bờ biển châu Phi khoảng 20 km và có thể dễ dàng nhắm mục tiêu vào tàu thuyền qua eo biển hơn trước.

Eo biển Bab al-Mandeb vốn là huyết mạch thương mại toàn cầu. Theo Al Jazeera, tuyến biển này phục vụ khoảng 12% thương mại toàn cầu, 11% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển và 8% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Vai trò của eo biển càng lớn trong bối cảnh chiến tranh Mỹ - Iran khiến eo biển Hormuz gần như đóng cửa.

NGUỒN CUNG DẦU VÀ CHI PHÍ VẬN TẢI CHỊU SỨC ÉP

Trước chiến tranh, khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày, tương đương 1/5 nguồn cung toàn cầu. Khi hoạt động vận tải qua tuyến hàng hải  này bị gián đoạn, Saudi Arabia đã chuyển dầu qua đường ống Đông - Tây tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ để xuất khẩu.

Ông Richard Bronze, đồng sáng lập công ty phân tích năng lượng Energy Aspects, cho biết vào thời điểm cao nhất, lượng dầu thô xuất khẩu từ Yanbu đạt khoảng 4,5 triệu thùng/ngày. Trong đó, khoảng 3 triệu thùng/ngày đi qua eo biểm Bab al-Mandeb. Nhưng do các mối đe dọa từ Houthi, lượng dầu Saudi Arabia qua eo biển đã giảm mạnh xuống khoảng 400.000 thùng/ngày trong tháng 8 và hiện còn thấp hơn.

Theo hãng tin Reuters, ngày 11/9, Saudi Arabia đã đóng đường ống vận chuyển dầu ra Biển Đỏ sau khi tuyến này bị tấn công. Diễn biến này tiếp tục gây sức ép lên phương án xuất khẩu thay thế mà nước này sử dụng khi eo biển Hormuz bị gián đoạn.

Để tránh eo biển Bab al-Mandeb, nhiều tàu chở dầu từ Biển Đỏ đến châu Á phải đi theo tuyến đường vòng dài hơn nhiều. Các tàu đi qua kênh đào Suez vào Địa Trung Hải, rồi vòng qua phía Nam châu Phi trước khi vượt Ấn Độ Dương đến châu Á. Theo ông Bronze, hành trình này khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm khoảng một tháng và làm tăng chi phí.

Do đó, nhiều nhà máy lọc dầu châu Á phải tìm nguồn thay thế và trả giá cao hơn để mua dầu từ các khu vực khác.

“Đây là nguyên nhân lớn khiến giá dầu tăng mạnh. Bab al-Mandeb từng là tuyến vận tải sống còn. Việc mất tuyến hàng hải này khiến thị trường dầu nhận ra tình trạng hiện nay không thể duy trì lâu dài”, ông Bronze nói với CNN.

Thông tin Houthi chiếm các vị trí chiến lược trên Biển Đỏ góp phần đẩy giá dầu Brent và WTI tăng hơn 7% trong phiên thứ Năm tuần trước (10/9), lần lượt lên 108 USD/thùng và 103 USD/thùng, cao nhất kể từ tháng 5. Sang phiên 11/9, giá hai loại đầu này hạ nhiệt phần nào, dù vẫn ở trên mức 100 USD/thùng sau thông tin các nước Trung Đông đang tìm cách đạt thỏa thuận tạm thời với Iran về vận tải qua eo biển Hormuz, giúp giảm bớt lo ngại gián đoạn nguồn cung.

Ông Johannes Rauball, chuyên gia phân tích dầu thô cấp cao tại công ty dữ liệu Kpler, cho rằng giá dầu vượt 100 USD/thùng do tác động đồng thời của gián đoạn vận tải trên Biển Đỏ, Saudi Arabia giảm sản lượng và các cuộc tấn công của Ukraine vào hạ tầng năng lượng Nga. Khi chưa có giải pháp nhanh chóng, các nhà máy lọc dầu phải tăng cường tìm nguồn dầu bổ sung, tiếp tục đẩy giá lên.

Sức ép cũng lan sang dầu diesel, nhiên liệu dùng cho xe tải, máy kéo, tàu hỏa chở hàng và nhiều phương tiện thương mại. Theo dữ liệu của Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá dầu diesel tại Mỹ tăng hơn 50% kể từ khi chiến tranh bắt đầu và lần đầu vượt 6 USD/gallon hôm thứ Sáu tuần trước.

Trên thực tế, các hãng vận tải đã quen với việc tránh Biển Đỏ kể từ cuối năm 2023, khi Houthi bắt đầu tấn công tàu thương mại để đáp trả cuộc chiến của Israel tại Gaza. Tuyến đường vòng khiến hành trình kéo dài thêm nhiều tuần, tăng chi phí nhiên liệu, bảo hiểm và tiền lương thuyền viên.

Theo ông Peter Sand, chuyên gia phân tích trưởng tại công ty dữ liệu vận tải Xeneta, kể từ đó, số lượt tàu qua eo biển Bab al-Mandeb đã giảm 60-70%. Trong những ngày gần đây, số lượt tàu tiếp tục giảm thêm 46% khi chiến tranh Mỹ - Iran leo thang.

"Vẫn sẽ có tàu đi qua eo biển, bởi các hãng vận tải vẫn hoạt động ngay cả khi rủi ro cao. Tuy nhiên, bất kỳ tàu nào đi qua cũng có nguy cơ trở thành mục tiêu tấn công", ông Sand cảnh báo.

SỨC ÉP KINH TẾ VÀ BÀI TOÁN NGOẠI GIAO

Ông Hazem al-Assad, thành viên cơ quan lãnh đạo chính trị của Houthi, khẳng định tàu thuyền vẫn có thể đi lại và vận chuyển hàng hóa an toàn trên Biển Đỏ và qua eo biển Bab al-Mandeb. Tuy nhiên, các hãng tàu vẫn thận trọng sau khi lực lượng Houthi tấn công các tàu có mối liên hệ với Saudi Arabia trong những tuần gần đây.

Theo ông Alexandru Cristian Hudisteanu, chuyên gia về an ninh hàng hải, eo biển Bab al-Mandeb hẹp hơn eo biển Hormuz. Việc kiểm soát thêm các vị trí chiến lược không làm thay đổi căn bản năng lực quân sự của Houthi, nhưng giúp lực lượng này dễ nhắm mục tiêu vào tàu thuyền qua eo biển hơn.

Dữ liệu PortWatch của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng cho thấy lưu lượng và khối lượng hàng hóa vận chuyển qua Biển Đỏ giảm khoảng 50-55% trong giai đoạn 2023-2025. Nhiều hãng tàu lớn tiếp tục đi vòng qua mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình hơn 20 ngày. Theo ông Hudisteanu, ngay cả sau khi Houthi tuyên bố ngừng tấn công, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa quay lại.

Với các nước vùng Vịnh, sức ép còn vượt ra ngoài tổn thất thương mại. Theo Reuters, việc Houthi đe dọa Biển Đỏ trong khi Iran hạn chế hoạt động qua eo biển Hormuz đang đặt Saudi Arabia và các nước láng giềng trước lựa chọn khó khăn. Đó là tiếp tục chịu thiệt hại kinh tế hoặc đàm phán với Tehran để bảo vệ dòng chảy thương mại và năng lượng.

Theo ông Fawaz Gerges, chuyên gia phân tích Trung Đông, việc Houthi chiếm các đảo chiến lược gần eo biển Bab al-Mandeb làm thay đổi cán cân quyền lực, tăng khả năng gây sức ép đối với Saudi Arabia, các nước vùng Vịnh, Mỹ và thương mại toàn cầu.

Nguồn tin của Reuters cho biết Tổng thống Mỹ Donald Trump đã từ chối đề nghị của Saudi Arabia về việc tấn công lực lượng Houthi. Do đó, chi phí kinh tế gia tăng đang củng cố quan điểm tại một số nước vùng Vịnh rằng đàm phán với Iran ngày càng cần thiết.

Bộ trưởng Ngoại giao các nước Arab vùng Vịnh và Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi trước đó dự kiến họp tại Oman ngày 14/9 để bàn về một cơ chế tạm thời quản lý việc tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, cuộc họp đã bị hoãn. Một nguồn tin của Reuters tại Vùng Vịnh co biết các bên chưa thống nhất được điều kiện đàm phán. Trong khi đó, Bộ trưởng Ngoại giao Oman Badr Albusaidi cho biết việc hoãn họp nhằm tạo đồng thuận giữa các bên.

“Khi Mỹ chưa thể nhanh chóng chấm dứt xung đột, các nước vùng Vịnh có thể phải tự đứng ra đàm phán với Iran để đạt thỏa thuận bảo vệ lợi ích của mình. Vì thế, họ có thể tăng cường đối thoại với Tehran và về lâu dài, xây dựng chiến lược bảo đảm an ninh ít phụ thuộc hơn vào Mỹ”, Ông Alex Vatanka, chuyên gia tại Middle East Institute, nhận xét với Reuters.