Gỡ nút thắt vốn cho doanh nghiệp Việt trước chuẩn mực xuất khẩu mới

Tỷ trọng xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp trong nước liên tục thu hẹp, trong khi nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tiếp cận nguồn vốn để đầu tư công nghệ, nâng cấp năng lực sản xuất và đáp ứng tiêu chuẩn của các nhà mua hàng quốc tế. Bài toán đặt ra không chỉ là bổ sung vốn, mà còn là xây dựng những cơ chế tài chính gắn với năng lực cung ứng và đơn hàng thực tế...

kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh nhưng doanh nghiệp trong nước chưa tận dụng tương xứng cơ hội từ sự mở rộng thương mại. Ảnh: Quang Phúc.
kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh nhưng doanh nghiệp trong nước chưa tận dụng tương xứng cơ hội từ sự mở rộng thương mại. Ảnh: Quang Phúc.

Ngày 18/11/2026, Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp với Quỹ Đầu tư Tác động Impact Investment Exchange (IIX) và Phòng Thương mại Canada tại Việt Nam (CanCham) tổ chức Diễn đàn Đầu tư Tác động với chủ đề “Mở khóa Thương mại và Chuỗi cung ứng”. Sự kiện có sự đồng hành của Chính phủ Canada và Dự án Sẵn sàng cho Đầu tư tác động tại Việt Nam (IIRV).

KHOẢNG CÁCH VỐN VÀ NĂNG LỰC THAM GIA CHUỖI CUNG ỨNG

Dẫn số liệu Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố đầu tháng 10/2026, ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư Quỹ IIX, cho biết tỷ trọng xuất khẩu của khối doanh nghiệp nội địa đã giảm liên tiếp, từ 27,9% năm 2024 xuống 24,5% năm 2025 và còn 19,3% trong 9 tháng năm 2026.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu cả nước đạt 434,3 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp 19,3% kim ngạch với mức tăng 7,5%. Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 80,7% và tăng 29,4%.

Con số trên cho thấy, kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh nhưng doanh nghiệp trong nước chưa tận dụng tương xứng cơ hội từ sự mở rộng thương mại.

Mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội địa cũng đi theo xu hướng tương tự. Dẫn các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (tháng 11/2024) và Ngân hàng Phát triển châu Á (tháng 5/2026), ông Kraybill cho biết chỉ 18% doanh nghiệp nội địa tham gia liên kết chuỗi giá trị toàn cầu trong năm 2023, giảm 17 điểm phần trăm so với năm 2009. Chênh lệch năng suất giữa khối doanh nghiệp này với khu vực FDI ở mức 70%. Khả năng gia nhập chuỗi giá trị của doanh nghiệp nhỏ thấp hơn 25% so với doanh nghiệp lớn.

"Khoảng cách không chỉ nằm giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI, mà còn giữa doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp lớn trong chính khu vực nội địa", ông Kraybill nhấn mạnh.

Ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư Quỹ IIX phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: ITPC
Ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư Quỹ IIX phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: ITPC

Ông Jack Nguyễn, Tổng Giám đốc Ascentium Vietnam, nhận định xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, ông lưu ý tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp của các thương hiệu quốc tế đã thay đổi. Giá cả, chất lượng và tiến độ giao hàng vẫn là điều kiện cần, nhưng không còn đủ. Nhà mua hàng hiện tìm kiếm đối tác chiến lược hội tụ bốn trụ cột: năng lực vận hành ổn định và hiệu quả; hệ thống dữ liệu minh bạch, đáp ứng yêu cầu kiểm tra, đánh giá; quản trị tác động môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đo lường được; và tư duy hợp tác cùng phát triển.

Để đáp ứng các yêu cầu này, ông đề xuất lộ trình ba giai đoạn. Trong 6 tháng đầu, doanh nghiệp rà soát tuân thủ và hoàn thiện hồ sơ. Từ tháng thứ 6 đến tháng thứ 18, doanh nghiệp theo đuổi chứng nhận quốc tế, đo lường ESG và đầu tư truy xuất nguồn gốc số. Từ tháng thứ 18 đến tháng thứ 36, doanh nghiệp thiết lập quan hệ đối tác nhiều năm, gắn đầu tư công suất với nhu cầu của nhà mua hàng.

Áp lực tuân thủ còn đến từ các quy định mới tại những thị trường lớn. Đó là mức thuế đối ứng 20% của Hoa Kỳ từ tháng 8/2025, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU áp dụng từ ngày 1/1/2026 và Quy định chống phá rừng (EUDR) có hiệu lực từ ngày 30/12/2026. Ông Kraybill cảnh báo chi phí tuân thủ đang dồn về phía các nhà sản xuất và cung ứng trong nước.

Mỗi yêu cầu kể trên đều đòi hỏi đầu tư vào máy móc, công nghệ, quản trị, chứng nhận và dữ liệu, tức những khoản chi cần nguồn vốn trung và dài hạn. Vì vậy, điểm nghẽn của nhiều doanh nghiệp Việt không nằm ở việc thiếu cơ hội thị trường. Điểm nghẽn nằm ở việc doanh nghiệp chưa đủ năng lực tài chính và sản xuất để chuyển cơ hội thành hợp đồng bền vững.

CẦN CƠ CHẾ VỐN GẮN VỚI ĐƠN HÀNG VÀ NĂNG LỰC CUNG ỨNG

Phát biểu tại diễn đàn, Đại sứ Canada tại Việt Nam Jim Nickel ước tính khoảng trống tài chính hằng năm của khu vực doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa trong nước vào khoảng 24 tỷ USD. Theo ông, vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và đầu tư tác động cần đóng vai trò xúc tác để huy động thêm vốn tư nhân.

Trong khi đó, ông Kraybill cho biết theo một ước tính công bố tháng 3/2026, khoảng 62% nhu cầu vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa được đáp ứng. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam năm 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho thấy 75,5% doanh nghiệp được khảo sát không thể tiếp cận vốn vay nếu thiếu tài sản bảo đảm.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa thường thiếu tài sản thế chấp và chưa có hồ sơ tài chính chuẩn hóa. Dòng tiền của họ phụ thuộc vào từng đơn hàng, trong khi chu kỳ thanh toán kéo dài. Với cách đánh giá tín dụng truyền thống dựa trên tài sản bảo đảm, nhóm doanh nghiệp này khó đáp ứng điều kiện vay, kể cả khi đã có đơn hàng.

Minh họa rõ điểm nghẽn này, ông Trịnh Công Qui, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Giải pháp BioWraps, cho biết giai đoạn 2024–2026, nhiều doanh nghiệp công nghệ xanh tại Việt Nam đã làm chủ công nghệ sản xuất vật liệu thân thiện môi trường và bước đầu xuất khẩu. Dù vậy, các doanh nghiệp này vẫn gặp ba trở ngại chính: thiếu vốn dài hạn để mở rộng công suất, năng lực quản trị tài chính còn hạn chế khi phải chuẩn hóa hồ sơ thẩm định, và chi phí gia nhập thị trường quốc tế cao. Thiếu hụt vốn lưu động buộc doanh nghiệp phải ứng trước chi phí nguyên liệu, nhân công và kiểm nghiệm quốc tế. Trong khi đó, chu kỳ thanh toán đơn hàng xuất khẩu thường kéo dài 60–90 ngày.

Từ kinh nghiệm hoàn thiện mô hình tài chính và tiếp cận nhà đầu tư thông qua Dự án IIRV, ông Qui kiến nghị các chương trình hỗ trợ gắn việc chuẩn bị năng lực gọi vốn với các cam kết thu mua dài hạn và giải pháp tài trợ theo đơn đặt hàng. Cách làm này giúp doanh nghiệp chuyển các hoạt động kết nối thành hợp đồng thương mại cụ thể.

Để thu hẹp khoảng trống vốn, ông Kraybill đề xuất thiết kế các gói giải pháp tài chính kết hợp nhiều công cụ.

Thứ nhất, tài chính hỗn hợp, kết hợp vốn thương mại và vốn ưu đãi.

Thứ hai, bảo lãnh tín dụng theo cơ chế chia sẻ rủi ro giữa các bên, giúp doanh nghiệp tiếp cận khoản vay khi chưa có đủ tài sản bảo đảm.

Thứ ba, tài trợ theo đơn đặt hàng, lấy đơn hàng đầu ra làm căn cứ cấp vốn để doanh nghiệp có nguồn tiền thực hiện hợp đồng.

Thứ tư, hỗ trợ kỹ thuật xuyên suốt bốn giai đoạn, từ xây dựng năng lực đến mở rộng quy mô, giúp doanh nghiệp chuẩn hóa hồ sơ và nâng cao năng lực quản trị.

Dự án IIRV là một ví dụ về cách tiếp cận này. Ông Kraybill cho biết tính đến tháng 11/2026, dự án đã hỗ trợ khoảng 250 doanh nghiệp Việt Nam, trong đó có 77 doanh nghiệp tại TP. Hồ Chí Minh. Dự án cũng góp phần huy động khoảng 12,75 triệu USD vốn tư nhân cho các doanh nghiệp tham gia.

Ông Phạm Quang Nhật, Giám đốc ITPC, đề xuất gắn nguồn vốn với việc xây dựng và duy trì quan hệ cung ứng theo đơn hàng. Ảnh: ITPC.
Ông Phạm Quang Nhật, Giám đốc ITPC, đề xuất gắn nguồn vốn với việc xây dựng và duy trì quan hệ cung ứng theo đơn hàng. Ảnh: ITPC.

Để mở rộng mô hình trước khoảng trống tài chính 24 tỷ USD mỗi năm, cần sự tham gia đồng thời của ngân hàng, quỹ đầu tư, tổ chức tài chính phát triển, nhà mua hàng và cơ quan xúc tiến thương mại. Đại sứ Jim Nickel nhấn mạnh hợp tác giai đoạn tới cần vượt ra ngoài việc hỗ trợ từng doanh nghiệp riêng lẻ. Mục tiêu là củng cố toàn bộ chuỗi giá trị, từ nhà sản xuất đến đơn vị chế biến và xuất khẩu, trong các ngành như nông nghiệp, thực phẩm, chế biến gỗ và công nghệ sạch.

Song song với đó, ông Phạm Quang Nhật, Giám đốc ITPC, đề xuất gắn nguồn vốn với việc xây dựng và duy trì quan hệ cung ứng theo đơn hàng. Đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn hóa hồ sơ chứng nhận, quy tắc xuất xứ và dữ liệu ESG để tận dụng ưu đãi từ Hiệp định CPTPP.

Tham gia sự kiện, đại diện của Export Development Canada (EDC), Hội Gỗ Xây dựng TP. Hồ Chí Minh (SAWA) và Quỹ IIX cũng đề cập ba yêu cầu: Một là, chia sẻ rủi ro và chi phí tuân thủ; hai là, thiết lập tiêu chí thẩm định gắn với tiềm năng đơn hàng đầu ra; ba là, kết nối trực tiếp nhà cung ứng Việt Nam với nhà mua hàng và đối tác tài chính tại Canada.

Muốn doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, việc kết nối thị trường phải đi cùng kết nối vốn. Một đơn hàng có thể tạo ra nhu cầu đầu tư. Nhưng chỉ khi doanh nghiệp đủ năng lực tài chính để thực hiện đơn hàng đó, cơ hội thương mại mới chuyển thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng trong nước.

Đánh thức vùng đất khó bằng những mùa nho ngọt

Dám đưa kỹ thuật trồng nho học hỏi từ Hàn Quốc về quê hương, dám bắt đầu lại sau thiên tai, vợ chồng chị Trần Thị Nhung đang từng bước tạo dựng hướng đi mới trên vùng đất sản xuất kém hiệu quả. Mô hình không chỉ mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm mà còn tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.

Dây cáp điện CADIVI trong xu hướng công trình xanh

Số lượng công trình xanh tại Việt Nam tăng nhanh, trong khi dây cáp điện thân thiện với môi trường được sản xuất trong nước vẫn còn hạn chế. Công ty Cổ phần Dây cáp điện Việt Nam (CADIVI) vừa trở thành doanh nghiệp dây cáp điện Việt Nam đầu tiên đạt chứng nhận SGBP cấp độ dẫn đầu, mức cao nhất của chương trình.

Lãnh đạo Bộ Xây dựng xác nhận, Luật Nhà ở (sửa đổi) được chỉnh lý, bổ sung nhằm bảo đảm người thu nhập thấp có khả năng tiếp cận được nhà ở thông qua việc thể chế hóa rõ nhóm các đối tượng được hưởng chính sách về nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê và nhà lưu trú công nhân; quy định cụ thể các điều kiện về nhà ở, thu nhập và thứ tự ưu tiên xét duyệt đối với từng loại hình chính sách.

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI dự kiến kéo dài 28 ngày bắt đầu từ 17/10/2026. Kỳ họp với khối lượng công việc lớn, dự kiến xem xét, thông qua 43 luật, nghị quyết quy phạm pháp luật và quyết định...

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Yêu cầu cốt lõi mà Nghị quyết 20 đặt ra là phải biến nước ta từ một quốc gia có biển thành một quốc gia biển mạnh, với kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao, đồng thời giữ vững...

VnEconomy Interactive

VnEconomy Interactive

Interactive là một sản phẩm báo chí mới của VnEconomy vừa được ra mắt bạn đọc từ đầu tháng 3/2023 đã gây ấn tượng mạnh với độc giả bởi sự mới lạ, độc đáo. Đây cũng là sản phẩm độc quyền chỉ có trên...

VnEconomy
VnEconomy