Từ hướng đi sản xuất rau gia vị hữu cơ, Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ và Kết nối Cung cầu Mộc Châu (Thuận Thiên Farm - Mộc Châu) đang từng bước xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp sinh thái dựa trên nguyên tắc “lắng nghe tự nhiên”, lấy sức khỏe của đất làm nền tảng và thị trường làm thước đo cuối cùng cho giá trị sản phẩm...

Trong khuôn khổ chương trình “Khám phá nông nghiệp sinh thái - Hành trình học hỏi dành cho nhà báo, phóng viên” diễn ra từ ngày 16-18/9/2026 tại Sơn La, Liên minh học hỏi Nông nghiệp sinh thái Đông Nam Á (ALiSEA) đã kết nối các nhà báo với nông dân, hợp tác xã, cộng đồng và chính quyền địa phương thông qua các hoạt động trải nghiệm thực tế tại trang trại, vườn rừng và cộng đồng.

Với mạng lưới hơn 200 tổ chức tại tiểu vùng sông Mekong và hơn 70 thành viên tại Việt Nam, ALiSEA thúc đẩy chia sẻ tri thức, học hỏi và thực hành nông nghiệp sinh thái - được điều phối bởi Tổ chức phát triển GRET(Pháp); Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam (PHANO) và các thành viên đồng triển khai.

Chương trình nhận được sự đồng hành của các đối tác phát triển quốc tế gồm: Cơ quan Hợp tác và Phát triển Thụy Sĩ (SDC), Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) và Liên minh châu Âu (EU), nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang các hệ thống nông nghiệp và lương thực thực phẩm bền vững, nâng cao khả năng chống chịu và sinh kế cho cộng đồng địa phương.

KHỞI ĐẦU TỪ SỨC KHỎE ĐẤT

Tại vùng sản xuất rau gia vị sinh thái của Thuận Thiên Farm – Mộc Châu ở xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La, bà Vì Thị Thu Hà, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ và Kết nối Cung cầu Mộc Châu, cho biết triết lý của Thuận Thiên Farm là “lắng nghe tự nhiên”, không đi ngược lại tự nhiên.

Hiện hợp tác xã có 33 hộ liên kết sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ và quy trình nông nghiệp sinh thái. Một trong những yếu tố được hợp tác xã coi trọng là tri thức bản địa, giống cây đã được trồng ổn định trong điều kiện địa phương từ nhiều năm, thích nghi tốt với khí hậu và thổ nhưỡng sẽ được ưu tiên.

Trong sản xuất nông nghiệp sinh thái, cỏ dại không phải là thứ cần loại bỏ hoàn toàn. Tại khu vực sản xuất của hợp tác xã, cỏ được nhổ thủ công 100%, sau đó được gom lại để phân hủy, tạo thành nguồn mùn hữu cơ trả lại dinh dưỡng cho đất. Theo nguyên lý mà hợp tác xã theo đuổi, lấy đi của đất bao nhiêu thì phải trả lại bấy nhiêu.

Bà Hà cho biết những năm gần đây, ngày càng nhiều nông dân quan tâm đến chất lượng đất bởi thực tế đã xuất hiện những khu vực bị “đất chết”, không còn khả năng canh tác hiệu quả. Suốt thời gian dài trước đây, việc canh tác quá mức, cùng với sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học kéo dài đã làm thay đổi kết cấu đất và khiến nhiều loại cây trồng khó phát triển.

Theo kinh nghiệm thực tế của hợp tác xã, để phục hồi một khu đất đã bị suy thoái nghiêm trọng cần ít nhất khoảng một năm. Trong thời gian này, đất được bổ sung mùn hữu cơ, vi sinh vật có lợi và các chủng vi sinh phân giải lân, đối kháng nhằm tái lập cân bằng sinh học.

"Những năm gần đây, ngày càng nhiều nông dân quan tâm đến chất lượng đất bởi thực tế đã xuất hiện những khu vực bị “đất chết”, không còn khả năng canh tác hiệu quả. Suốt thời gian dài trước đây, việc canh tác quá mức, cùng với sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học kéo dài đã làm thay đổi kết cấu đất và khiến nhiều loại cây trồng khó phát triển. Một chỉ dấu dễ nhận biết là sự xuất hiện trở lại của giun đất. Khi mật độ đạt khoảng 10-15 con giun/m2, hợp tác xã coi đó là dấu hiệu cho thấy đất đã hồi phục và trở thành “đất sống". 

Mỗi khoảnh đất phải được nghỉ tối thiểu hai tháng trong năm để phục hồi. Những khu vực đang mọc nhiều cỏ thường chính là các diện tích đang trong thời gian nghỉ đất. Để cải tạo đất, hợp tác xã còn sử dụng cây ngô sinh khối và các loại cây họ đậu trong thời gian đất nghỉ nhằm hấp thu dinh dưỡng dư thừa, cố định đạm và cải thiện môi trường đất. Việc luân canh, giảm cường độ cày xới giúp bảo tồn hệ vi sinh vật có lợi, đồng thời duy trì quần thể giun đất giúp đất tơi xốp và thông thoáng hơn.

Tại các khu vực sản xuất hữu cơ sinh thái, hợp tác xã sử dụng phân hữu cơ, phân gà đã ủ hoai mục, các nguồn đạm hữu cơ và chế phẩm vi sinh. Các chế phẩm này được bổ sung định kỳ khoảng một lần mỗi tháng để duy trì hoạt động của hệ vi sinh vật trong đất.

CHỌN RAU GIA VỊ LÀ SẢN PHẨM CHIẾN LƯỢC

Một trong những lựa chọn quan trọng của Thuận Thiên Farm là tập trung phát triển nhóm rau gia vị. Theo bà Hà, đây là nhóm cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên địa phương, có thể sản xuất quanh năm và ít áp lực về sâu bệnh hơn nhiều loại rau khác. Rau gia vị cũng có giá bán cao gấp 3-4 lần so với rau ăn lá thông thường.

Năm nay là năm đầu tiên hợp tác xã mở rộng diện tích trồng húng bạc hà. Tháng 9 đang là thời điểm trái vụ, nhưng ở Mộc Châu vẫn có thể canh tác loại rau này. Một số diện tích tại đây đạt năng suất thu hoạch khoảng 5 kg/m2. Hiện rau gia vị được hệ thống các siêu thị lớn từ Hà Nội thu mua tại vườn với giá khoảng 60.000 đồng/kg.

Với những hộ có diện tích từ 5.000 m2 đến 1 ha, thu nhập bình quân có thể đạt 12-15 triệu đồng/người/tháng. Đây là mức thu nhập đủ tạo động lực để người dân duy trì phương thức sản xuất hữu cơ.

Bà Vì Thị Thu Hà Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ và Kết nối Cung cầu Mộc Châu

Không chỉ chú trọng sản xuất, Thuận Thiên Farm còn từng bước xây dựng hệ thống tiêu thụ ổn định. Hiện hợp tác xã là đơn vị cung cấp cho các chuỗi phân phối lớn như WinCommerce và Big C, đồng thời đang mở rộng hợp tác với Aeon Mall. Một số sản phẩm của hợp tác xã đã chính thức có mặt trong hệ thống Aeon Mall sau gần hai năm đánh giá về tiêu chuẩn hữu cơ và năng lực cung ứng.

Bà Hà cho biết để đáp ứng yêu cầu của các chuỗi bán lẻ lớn, hai yếu tố quan trọng nhất là có chứng nhận hữu cơ quốc gia và thực hiện truy xuất nguồn gốc, kiểm tra định kỳ đối với đất, nước và sản phẩm.

Tuy nhiên, theo bà Hà, thị trường mới là nơi quyết định giá trị cuối cùng của sản phẩm hữu cơ. Người tiêu dùng ngày nay có đủ kiến thức để phân biệt giữa sản phẩm chỉ đẹp về hình thức với sản phẩm thực sự có chất lượng. Điều họ quan tâm là sự an toàn, lợi ích sức khỏe và trải nghiệm khi sử dụng. Theo thông tin từ đối tác tiêu thụ, các loại rau gia vị đạt tiêu chuẩn hữu cơ quốc gia của hợp tác xã hiện đang được sử dụng trong bữa ăn hằng ngày tại khoảng 110 trường học ở Hà Nội.

Năm 2026 cũng mang đến nhiều tín hiệu tích cực cho hợp tác xã. Ban đầu, khi mới tập trung sản xuất rau gia vị hữu cơ, hợp tác xã chỉ kỳ vọng sản lượng 150–200 kg/ngày. Tuy nhiên, sau khi khách hàng trực tiếp tham quan vùng trồng và dùng thử sản phẩm, đơn hàng đã tăng lên khoảng 500 kg/ngày.

Trong thời gian tới, Thuận Thiên Farm đặt mục tiêu trở thành một trong những đơn vị sản xuất nông nghiệp sinh thái, hữu cơ quy mô lớn ở miền Bắc. Hợp tác xã kỳ vọng trong vòng 5 năm tới sẽ mở rộng diện tích sản xuất bền vững lên trên 100 ha, đồng thời phát triển thêm các nhóm cây trồng mới như cây dược liệu. Bà Hà nhận định: "Với điều kiện đất đai hiện có của Sơn La, quy mô khoảng 1.000 ha sản xuất theo hướng hữu cơ trong tương lai không phải mục tiêu quá xa vời".