Trước thềm các đợt IPO quy mô lớn trên Phố Wall, nhiều công ty trí tuệ nhân tạo (AI) hàng đầu bắt đầu lên kế hoạch chia sẻ thành quả tăng trưởng với công chúng, nhằm ứng phó với nguy cơ công nghệ này làm xáo trộn việc làm và sinh kế của người dân…

Lâu nay, lãnh đạo hai công ty AI Anthropic và OpenAI đều khẳng định người dân sẽ được hưởng lợi từ AI, trong đó có việc được chia sẻ một phần lợi nhuận.

Hai công ty hiện đã đưa ra một số đề xuất cụ thể, nhưng nhiều câu hỏi then chốt vẫn chưa có lời giải, từ cách thức triển khai, mức độ minh bạch cho đến việc ai sẽ quyết định đối tượng thụ hưởng.

CAM KẾT CỦA ANTHROPIC GẮN VỚI KẾ HOẠCH NIÊM YẾT

Hôm Chủ nhật (18/10), Anthropic, công ty phát triển trợ lý AI Claude, công bố kế hoạch dành 5% cổ phần cho Quỹ Lợi ích Công cộng Anthropic (Anthropic Public Benefit Fund) do công ty mới thành lập. Kế hoạch này cần được cổ đông chấp thuận và tỷ lệ cổ phần dành cho quỹ có thể tăng thêm “khi công ty phát triển”.

Theo Anthropic, quỹ “có thể xem xét” tăng mức tài trợ cho các tổ chức phi lợi nhuận truyền thống hoặc phân phối tiền cho “những nhóm dân cư cụ thể”.

Tuy nhiên, công ty có trụ sở tại San Francisco chưa công bố cụ thể các loại hình tổ chức được hỗ trợ hay những vấn đề quỹ sẽ tập trung giải quyết. Công ty mới chỉ cho biết quỹ sẽ không tài trợ cho hoạt động vận động hành lang hoặc các khoản đóng góp chính trị.

Anthropic đang chuẩn bị chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), sớm nhất vào tháng 11. Với mức định giá gần 1 nghìn tỷ USD hồi đầu năm nay, thương vụ của Anthropic có thể trở thành một trong những đợt IPO lớn nhất từ trước đến nay.

Theo ông Jay R. Ritter, Giám đốc chương trình The IPO Initiative tại Đại học Florida, khi đã niêm yết, một công ty có thể tài trợ cho hoạt động từ thiện bằng cách bán cổ phần trong tương lai hoặc chi trả cổ tức bằng tiền mặt. Hiện chưa rõ quỹ của Anthropic sẽ thực hiện theo cách nào. Dù vậy, ông Ritter cho rằng việc công bố kế hoạch từ thời điểm này vẫn giúp các nhà đầu tư tiềm năng “biết rõ mình đang mua gì”.

Trước đó, Anthropic đã cam kết dành 200 triệu USD cho các nghiên cứu về tác động kinh tế của AI. Cùng với quỹ mới, công ty cho biết tổng cộng khoảng 20% cổ phần sẽ được dành cho “lợi ích cộng đồng”. Tỷ lệ này có thể tăng thêm nếu định giá của Anthropic đạt một số mốc nhất định.

Khi công bố quỹ, Anthropic nêu tác động của AI đối với thị trường lao động là một ví dụ về lĩnh vực mà quỹ sẽ tập trung.

“AI có thể tạo ra giá trị kinh tế khổng lồ, nhưng cũng có thể gây bất ổn cho nhiều người lao động”, Anthropic viết trên blog hôm Chủ nhật.

Theo Anthropic, quỹ sẽ đủ linh hoạt để theo đuổi “những cách tiếp cận táo bạo hơn” khi cần thiết nhằm giảm thiểu những bất ổn này. Công ty dự kiến công bố thêm thông tin về cơ cấu tổ chức và cơ chế quản trị của quỹ trong những tháng tới.

Cam kết của Anthropic nhận được nhiều ý kiến trái chiều. Ông Phil Buchanan, Chủ tịch trung tâm The Center for Effective Philanthropy (CEP), hoan nghênh động thái này, nhất là khi một số tỷ phú đang xem nhẹ hoạt động từ thiện. Tuy nhiên, ông lưu ý Anthropic cần tránh sự “ngạo mạn” của một số tỷ phú công nghệ từng cho rằng thành công trong kinh doanh đồng nghĩa với việc họ biết cách làm từ thiện hiệu quả.

“Tôi có hy vọng, nhưng sẽ chưa quá hào hứng cho đến khi thấy bằng chứng về những gì thực sự diễn ra”, ông Buchanan nói.

Trong khi đó, ông Gary Marcus, chuyên gia AI lâu năm và giáo sư danh dự tại Đại học New York, tỏ ra hoài nghi. Trong bài đăng trên mạng xã hội hôm Chủ nhật, ông cho rằng Anthropic muốn tạo thiện cảm với công chúng nhưng vẫn giữ quyền kiểm soát và chưa sẵn sàng công khai đầy đủ thông tin.

CÁC CÔNG TY AI THEO ĐUỔI NHIỀU MÔ HÌNH TỪ THIỆN

Anthropic và OpenAI đều hoạt động theo mô hình công ty vì lợi ích cộng đồng (public benefit corporation), theo đó doanh nghiệp phải theo đuổi cả mục tiêu lợi nhuận lẫn lợi ích xã hội.

Đầu năm nay, OpenAI Foundation, tổ chức phi lợi nhuận nắm quyền bổ nhiệm toàn bộ hội đồng quản trị của OpenAI, đã cam kết dành 1 tỷ USD để mở rộng hoạt động tài trợ.

Hồi tháng 4, OpenAI đề xuất thành lập “Quỹ Tài sản Công” (Public Wealth Fund), nắm giữ cổ phần tại nhiều doanh nghiệp để người dân cùng hưởng lợi từ thành quả kinh tế do AI mang lại. Quỹ có thể đầu tư vào một số loại tài sản và phân phối lợi nhuận trực tiếp cho người dân, kể cả những người không tham gia thị trường tài chính. OpenAI dự kiến IPO vào năm sau.

Ông Sam Altman, CEO của OpenAI, cũng đã trao đổi với các nhà lập pháp Mỹ của cả Đảng Cộng hòa lẫn Đảng Dân chủ về ý tưởng để công chúng cùng nắm giữ cổ phần trong các công ty AI.

Trong khi đó, hôm thứ Hai (19/10), tỷ phú Elon Musk, CEO tập đoàn công nghệ vũ trụ SpaceX, cũng cam kết tặng một phần cổ phần của công ty cho trẻ em Mỹ, dù trước nay ông không mặn mà với hoạt động từ thiện truyền thống. Từ tháng 2/2026, SpaceX đã sáp nhập công ty AI xAI, nhà phát triển chatbot Grok, do ông Musk sáng lập.

Về hình thức, Anthropic lựa chọn mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn (LLC) cho quỹ của mình, tương tự nhiều nhà lãnh đạo ở Thung lũng Silicon hiện nay như ông Mark Zuckerberg, CEO Meta Platforms. Trước đây, những doanh nhân như ông Michael Dell và đồng sáng lập Microsoft Bill Gates thường thành lập quỹ tư nhân để quản lý hoạt động từ thiện.

Theo các chuyên gia, mô hình LLC cho phép chủ sở hữu giữ quyền kiểm soát lớn hơn và không phải tuân thủ yêu cầu chi tiêu như quỹ từ thiện tư nhân, vốn phải chi tối thiểu 5% giá trị nguồn vốn tài trợ.

“Mô hình này mang lại cho các chủ sở hữu sự linh hoạt và quyền chủ động hơn trong việc sử dụng nguồn lực đưa vào quỹ”, bà Katherina Rosqueta, Giám đốc sáng lập trung tâm Center for High Impact Philanthropy thuộc Đại học Pennsylvania, nhận định với AP.

Ông Brian Mittendorf, giáo sư tại Đại học bang Ohio, cũng cho rằng mô hình LLC cho phép triển khai những hoạt động ngoài phạm vi từ thiện truyền thống, chẳng hạn chi tiền trực tiếp cho từng cá nhân. Tuy nhiên, ông lưu ý khi đó sẽ khó xác định công chúng thực sự được hưởng lợi như thế nào từ cam kết của các công ty.

Tuy nhiên, sự linh hoạt của mô hình LLC cũng đi kèm bất lợi về thuế. Theo bà Rosqueta và ông Mittendorf, chủ sở hữu LLC không được hưởng ưu đãi thuế như quỹ từ thiện. Cụ thể, việc Anthropic cam kết dành cổ phần cho quỹ chưa giúp công ty được khấu trừ thuế ngay. Công ty chỉ có thể kê khai khấu trừ khi số cổ phần này được chuyển cho một tổ chức từ thiện công.

Bên cạnh đó, hai chuyên gia lưu ý LLC chịu yêu cầu công khai thông tin thấp hơn so với quỹ từ thiện.

Nhìn chung, ông Mittendorf cho rằng thông báo của Anthropic về thực chất là cam kết hướng tới “những mục tiêu rộng hơn chưa được xác định cụ thể”, thể hiện ý định hành động trong tương lai nhiều hơn là một bước đi cụ thể ngay lúc này.