Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự là để bảo vệ lợi ích công và nhóm dễ bị tổn thương

Sáng 29/5, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.

Đại biểu Nguyễn Thanh Hải – Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Huế cho rằng nghị quyết thí điểm này là công cụ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân cũng như nhóm dễ bị tổn thương nên cần ban hành trong thời điểm hiện nay.

Đại biểu Hải lấy dẫn chứng vụ án buôn lậu phế liệu xảy ra tại công ty ở Quảng Ngãi. Công ty này đã nhập về hơn 2.000 tấn phế liệu nhựa và hành vi này thì các đối tượng và công ty đã bị xử lý về pháp luật hình sự, tuy nhiên đối với hơn 2.000 tấn nhựa rác thải này cần phải tiêu hủy. Nhưng kinh phí ở đâu tiêu hủy?

Nhà nước phải bỏ kinh phí ra tiêu hủy. Nếu có cơ chế như dự thảo nghị quyết thì Viện kiểm sát khởi kiện để buộc công ty, các đối tượng này phải bỏ tiền ra để tiêu hủy và khắc phục các hậu quả môi trường xảy ra.

Hoặc vụ án trái phép hơn 1,3 triệu tấn apatit xảy ra ở tại tỉnh Lào Cai. Các đối tượng này cũng bị pháp luật xử lý hình sự.

“Báo cáo với Quốc hội, khai thác trái phép gây ô nhiễm cực kỳ nghiêm trọng tại khu vực đó và tạo nhiều hố sâu rất lớn, sẽ ảnh hưởng đến môi trường xung quanh và nhất là sạt lở đất khi mùa mưa lũ đến, ảnh hưởng đến tính mạng sinh sống của các hộ dân xung quanh.

Vụ án này xảy ra từ sơ thẩm đến phúc thẩm đều không đặt ra vấn đề bảo vệ lợi ích công… Tôi cho rằng nghị quyết thí điểm cần phải ban hành trong thực tiễn và chúng ta thí điểm để sau này sẽ sơ kết, tổng kết để thực hiện được tốt hơn”, Đại biểu Hải nói thêm.

Một số đại biểu băn khoăn về tư cách tham gia tố tụng của Viện kiểm sát khi khởi kiện và giải quyết vụ án dân sự công ích. Đại biểu Quốc hội Trần Nhật Minh – Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An đặt câu hỏi Viện kiểm sát đóng vai trò là người tiến hành tố tụng hay là người tham gia tố tụng”?

Đại biểu Quốc hội Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Long An) băn khoăn “Viện kiểm sát khởi kiện trong các vụ án dân sự công ích, đây là một điểm mới có ảnh hưởng lớn đến cơ chế tố tụng dân sự. Tại Điều 21 của Bộ luật tố tụng dân sự quy định Viện kiểm sát chỉ kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong tố tụng dân sự, không có quyền khởi kiện, không phải là nguyên đơn hay là người bảo vệ quyền lợi”.

Đại biểu Quốc hội Lý Văn Huấn - Thái Nguyên cho rằng trong tố tụng dân sự thông thường thì trách nhiệm thu thập chứng cứ thuộc về các bên. Tuy nhiên trong vụ án dân sự công ích Viện kiểm sát có trách nhiệm tiến hành thu thập tài liệu, chứng cứ để bảo vệ lợi ích công, quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương.

Để việc khởi kiện được chính xác, khách quan, hiệu quả thì viện kiểm sát phải tiến hành 6 nhóm kiểm tra xác minh như ở Điều 8 dự thảo. Nếu không quy định điều này thì Viện kiểm sát sẽ không nắm được các hành vi vi phạm, người vi phạm, hậu quả để xảy ra vi phạm và vấn đề khác để quyết định việc khởi kiện hay không khởi kiện, đây là một trong những vấn đề đặc thù của việc khởi kiện liên quan đến dân sự, công ích.

Đồng thời, theo quy định của Luật Tổ chức tòa án (sửa đổi) hiện nay, các bên phải tự thu thập tài liệu, chứng cứ, giao nộp chứng cứ cho tòa án, tòa án chỉ hướng dẫn, hỗ trợ hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp các tài liệu, chứng cứ khi các bên không tham gia thu thập được, tòa án không trực tiếp tiến hành thu thập tài liệu, chứng cứ như bộ luật trước đây.

Do đó, việc giải quyết vụ án dân sự công ích cần quy định đầy đủ các biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ của Viện kiểm sát để chủ động trong việc Viện kiểm sát xem xét quyết định việc khởi kiện chính xác, hiệu quả, đảm bảo cơ chế khởi kiện được nhanh chóng, kịp thời và khả thi.

Giải trình trước Quốc hội, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến nói rõ khởi kiện của Viện kiểm sát khác với khởi kiện dân sự. Thông thường khởi kiện dân sự là bảo vệ quyền lợi của lĩnh vực tư nhân. Còn đây là bảo vệ thực hiện công quyền, quản lý trật tự của Nhà nước và đảm bảo trật tự xã hội nhưng không đến mức hình sự thì phải có một giải pháp.

Với tính chất công quyền nên Viện kiểm sát không làm đơn, không xin để bảo vệ quyền lợi cho mình. Đây là đại diện cho công quyền để bảo vệ trật tự pháp luật chung, trong đó có các lĩnh vực liên quan đến đa số mọi người, ví dụ về môi trường sống hoặc vệ sinh an toàn thực phẩm.

“Đây là những vấn đề vì công quyền và phát động vì lợi ích chung cho nên Viện kiểm sát không phải làm đơn mà Viện kiểm sát ra quyết định khởi kiện. Khi quy định khởi kiện Viện Kiểm sát vì lợi ích công, vì cái chung thì không có chuyện nộp án phí và không có chuyện thỏa thuận”, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao nói thêm.