Dù đánh giá cao những định hướng đổi mới trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), VCCI và cộng đồng doanh nghiệp vẫn chỉ ra 5 vấn đề lớn liên quan đến cơ chế công bố sản phẩm, phân tích nguy cơ, gánh nặng hồ sơ, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu và điều khoản chuyển tiếp. Việc tháo gỡ những “nút thắt” này được xem là yêu cầu cấp thiết để đưa phương thức quản lý dựa trên rủi ro vào thực tiễn, tránh phát sinh ách tắc, gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Thông qua việc lấy ý kiến doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và các tổ chức đại diện cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết cộng đồng doanh nghiệp ủng hộ chủ trương sửa đổi Luật, đồng thời đánh giá cao nhiều định hướng đổi mới của dự thảo.

Theo VCCI, các ý kiến góp ý của doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng đều xuất phát từ một quan điểm chung: an toàn thực phẩm cần được kiểm soát tại nơi rủi ro thực sự phát sinh, tức là trong toàn bộ chuỗi sản xuất, thay vì đặt nặng các thủ tục hồ sơ đầu vào.

Thực tế, các vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả thời gian qua cho thấy sản phẩm vi phạm vẫn có thể tồn tại dù đã có đầy đủ giấy tờ hợp lệ. Vì vậy, VCCI cho rằng cần chỉnh lý dự thảo theo hướng nhất quán với các định hướng đổi mới đã đề ra: Nhà nước tập trung nguồn lực vào xây dựng chuẩn mực, quản lý dữ liệu và tăng cường hậu kiểm; doanh nghiệp chịu trách nhiệm đầy đủ về sản phẩm của mình. Đây cũng là tinh thần được thể hiện tại Kết luận số 282/KL-UBTVQH16 ngày 29/9/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

VCCI ghi nhận dự thảo ngày 12/10/2026 đã tiếp thu một số kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp, như miễn công bố đối với nguyên liệu sử dụng trong sản xuất nội bộ; miễn cấp giấy chứng nhận cho cơ sở nuôi trồng thủy sản đã được kiểm tra; bỏ căn cứ “nghi ngờ giả mạo”; bổ sung cơ chế thử nghiệm lại khi có tranh chấp và sửa một số lỗi dẫn chiếu.

Tuy nhiên, theo VCCI, những nội dung được tiếp thu chủ yếu mang tính kỹ thuật, trong khi các kiến nghị về cơ chế công bố, phân tích nguy cơ, phạm vi đăng ký, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu và quy định chuyển tiếp hầu như chưa được giải quyết. Vẫn còn 5 vấn đề lớn cần tiếp tục tháo gỡ, cùng tập trung vào một câu hỏi cốt lõi: Luật sẽ quản lý bằng hồ sơ hay bằng rủi ro?

THỦ TỤC CÔNG BỐ CÒN MANG DÁNG DẤP TIỀN KIỂM

Vấn đề đầu tiên là quy định về công bố tiêu chuẩn sản phẩm. Dù được định hướng theo cơ chế hậu kiểm, cách thiết kế thủ tục trong dự thảo lại có những yếu tố mang tính tiền kiểm.

Tại cuộc họp của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội ngày 20/10/2026, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI, chỉ ra một số quy định đáng lưu ý. Cụ thể, điểm b khoản 3 Điều 57 quy định sản phẩm chỉ được lưu thông “sau khi cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận hồ sơ”; điểm b khoản 1 Điều 47 giao Chính phủ quy định thủ tục “tiếp nhận”; khoản 7 Điều 12 yêu cầu công khai “số tiếp nhận”; trong khi điểm a khoản 1 Điều 39 quy định hàng nhập khẩu phải được công bố trước khi nhập khẩu.

Theo đại diện VCCI, dự thảo Nghị định hướng dẫn còn cho phép cơ quan tiếp nhận yêu cầu sửa đổi, bổ sung hồ sơ. Như vậy, việc “tiếp nhận” không đơn thuần là xác nhận doanh nghiệp đã nộp hồ sơ, mà có thể trở thành một bước xử lý hành chính trước khi sản phẩm được lưu thông. Điều này khiến hàng nhập khẩu có nguy cơ phải chờ hoàn tất thủ tục tại cảng.

Việc in “số tiếp nhận” trên bao bì có thể khiến người tiêu dùng hiểu rằng sản phẩm đã được cơ quan nhà nước thẩm định, bảo chứng về chất lượng và an toàn, từ đó làm mờ ranh giới trách nhiệm giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Theo VCCI, các vụ việc sữa giả, thực phẩm chức năng giả dù có đầy đủ giấy tờ hợp lệ cho thấy thủ tục tiếp nhận hồ sơ không thể thay thế việc kiểm soát chất lượng thực tế.

Do đó, doanh nghiệp đề nghị được đưa sản phẩm ra thị trường ngay sau khi nộp hồ sơ trên hệ thống; việc tiếp nhận được thực hiện tự động, không kèm thẩm định trước lưu thông. Đồng thời, thay “số tiếp nhận” bằng số hiệu tiêu chuẩn do doanh nghiệp tự công bố, cho phép công khai thông tin qua nhãn điện tử hoặc website. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm đầy đủ trước pháp luật về hồ sơ và mức độ an toàn của sản phẩm.

Vấn đề thứ hai được cộng đồng doanh nghiệp nêu ra là kết quả phân tích nguy cơ chưa được sử dụng làm căn cứ trực tiếp để thiết kế các thủ tục quản lý, trái với định hướng tại Kết luận số 282/KL-UBTVQH16.

PHÂN TÍCH NGUY CƠ CHƯA GẮN LIỀN VỚI THIẾT KẾ THỦ TỤC

Cụ thể, khoản 2 Điều 51 dự thảo quy định kết quả phân tích nguy cơ không phải căn cứ để phân loại đối tượng đăng ký, công bố hoặc miễn công bố sản phẩm. Khoản 4 Điều 51 chỉ chia thực phẩm thành hai nhóm nguy cơ cao và nguy cơ thấp. Trong khi đó, khoản 2 Điều 53 lại quy định khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ thì chưa điều chỉnh các biện pháp quản lý theo nguy cơ tại Điều 48 và Điều 57.

Theo VCCI, các quy định này bộc lộ mâu thuẫn: khoản 4 Điều 51 phân nhóm thực phẩm theo nguy cơ, nhưng khoản 2 điều này lại không cho phép sử dụng kết quả phân tích nguy cơ để xác định thủ tục áp dụng. Điều đó đặt ra câu hỏi: danh mục sản phẩm phải đăng ký hiện nay được xây dựng dựa trên căn cứ nào, khi Tờ trình mới viện dẫn “thông lệ quốc tế và điều kiện kinh tế - xã hội” mà chưa có đánh giá tác động cụ thể?

VCCI dẫn ví dụ về thịt gà và nguy cơ nhiễm khuẩn Salmonella trong Tờ trình để cho thấy sự cần thiết của việc phân tích nguy cơ đối với từng sản phẩm. Bởi quá trình nấu chín có thể loại bỏ mối nguy này, nên cần đánh giá đầy đủ mức độ nguy cơ thực tế trước khi quyết định sản phẩm có phải chịu tiền kiểm hay không. Doanh nghiệp không đề xuất phân loại sản phẩm theo danh mục mang tính cảm tính, mà kiến nghị sử dụng kết quả phân tích nguy cơ làm căn cứ xác định mức độ tiền kiểm phù hợp.

Một vấn đề khác là sự thiếu thống nhất về thuật ngữ. Tại khoản 5 Điều 3, khoản 7 Điều 51 và khoản 2 Điều 72, dự thảo dẫn chiếu quy định về “hàng hóa rủi ro cao” của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa để áp dụng đối với “thực phẩm nguy cơ cao”. Theo lập luận của doanh nghiệp, cách sử dụng này cho thấy dự thảo đang đề cập đến cùng một khái niệm “risk”, do đó cần thống nhất cách gọi, tránh sử dụng hai thuật ngữ khác nhau.

Bên cạnh đó, việc chỉ chia thực phẩm thành hai mức nguy cơ có thể khiến nhóm sản phẩm có nguy cơ trung bình bị xếp chung vào nhóm nguy cơ cao, dẫn đến áp dụng biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt hơn mức cần thiết. Trong khi đó, FAO và Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2025 đều sử dụng cách phân loại ba mức. Theo VCCI, ngay cả khi tham khảo những quốc gia áp dụng mô hình hai mức như Tờ trình đề cập, yêu cầu cốt lõi vẫn là kết quả phân tích nguy cơ phải được gắn trực tiếp với việc lựa chọn thủ tục quản lý.

Đáng chú ý, khoản 2 Điều 53 còn có thể khiến cơ chế quản lý dựa trên rủi ro bị trì hoãn trong thời gian chưa xác định, phụ thuộc vào lộ trình do Chính phủ quy định. Điều này tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến cả phương thức kiểm tra giảm đang được áp dụng từ năm 2018.

Từ những phân tích trên, cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị sửa khoản 2 Điều 51 theo hướng xác định kết quả phân tích nguy cơ là căn cứ trực tiếp để quyết định sự cần thiết và mức độ tiền kiểm; thống nhất sử dụng thuật ngữ “rủi ro” và phân loại thành ba cấp độ. Đồng thời, cần sửa khoản 2 Điều 53 theo hướng trong thời gian chưa có kết quả phân tích nguy cơ, các cơ chế quản lý dựa trên rủi ro đang được áp dụng vẫn tiếp tục được duy trì.

GÁNH NẶNG HỒ SƠ VÀ NGUY CƠ MỞ RỘNG PHẠM VI ĐĂNG KÝ

Vấn đề thứ ba là phạm vi sản phẩm phải đăng ký có nguy cơ mở rộng, kéo theo gia tăng đáng kể gánh nặng hồ sơ và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Cụ thể, tại điểm a khoản 2 Điều 46, dự thảo giữ lại bốn cụm từ được ngăn cách bằng dấu chấm phẩy, có thể dẫn đến cách hiểu đây là bốn nhóm sản phẩm độc lập. Đáng chú ý, cụm từ “duy trì, tăng cường, cải thiện các chức năng của cơ thể” có phạm vi rất rộng, bởi hầu hết thực phẩm đều cung cấp dưỡng chất cần thiết để duy trì hoạt động của cơ thể.

Một điểm đáng lưu ý khác là định nghĩa “Thực phẩm bảo vệ sức khỏe” tại khoản 30 Điều 2 đã bỏ tiêu chí “phân liều thành đơn vị liều nhỏ” vốn được quy định tương ứng trong hướng dẫn của ASEAN.

Theo doanh nghiệp, thay đổi này có thể khiến nhiều sản phẩm như sữa bột, sữa nước và đồ uống dinh dưỡng bị xếp vào nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, phải đáp ứng tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt (GMP) và thực hiện thủ tục đăng ký, qua đó mở rộng phạm vi tiền kiểm.

Tại điểm đ khoản 1 Phụ lục 1, dự thảo còn yêu cầu thực phẩm bổ sung có khuyến cáo về sức khỏe phải đăng ký, nhưng chưa làm rõ khái niệm “công bố khuyến cáo về sức khỏe”. Trong khi đó, thực phẩm thông thường có khuyến cáo tương tự lại không thuộc diện này. Theo doanh nghiệp, sự khác biệt chưa dựa trên căn cứ phân tích nguy cơ rõ ràng, có thể khiến hàng trăm nghìn sản phẩm phải chuyển từ tự công bố sang đăng ký.

Gánh nặng hồ sơ cũng là vấn đề đáng lo ngại. Khoản 1 Điều 47 giao Chính phủ quy định thành phần hồ sơ, trong khi dự thảo Nghị định hướng dẫn đề xuất tăng số lượng tài liệu từ 5 lên 14, kéo dài thời gian thẩm định từ 7 lên 90 ngày. Riêng yêu cầu nghiên cứu độ ổn định theo mô hình áp dụng trong lĩnh vực dược phẩm có thể khiến chi phí tăng lên khoảng 500 triệu đồng mỗi sản phẩm.

Theo doanh nghiệp, yêu cầu này không chỉ làm tăng chi phí, tiềm ẩn nguy cơ lộ bí mật công thức mà còn chưa phù hợp với đặc thù ngành thực phẩm, nơi nguyên liệu tự nhiên có thể biến động chất lượng theo mùa vụ và công thức sản phẩm thường xuyên được điều chỉnh.

Ngoài ra, khoản 2 Điều 47 và các khoản 3, 4, 5 Điều 46 quy định giấy đăng ký có hiệu lực 5 năm, với yêu cầu duy trì hiệu lực “cho đến khi được gia hạn”, đồng nghĩa doanh nghiệp vẫn phải chờ cơ quan có thẩm quyền chấp thuận. Dự thảo cũng mở rộng các trường hợp phải đăng ký lại lên 6–7 loại thay đổi, so với 3 loại theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Ngay cả việc bổ sung nhà máy mới nhưng giữ nguyên công thức cũng có thể phải đăng ký lại; thay đổi cơ sở sản xuất cũng kéo theo yêu cầu công bố lại tiêu chuẩn.

Trước những bất cập này, cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị làm rõ các tiêu chí tại điểm a khoản 2 Điều 46, kèm đánh giá tác động cụ thể; khôi phục tiêu chí phân liều trong định nghĩa thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Với điểm đ khoản 1 Phụ lục 1, doanh nghiệp đề nghị bỏ quy định hoặc loại trừ trường hợp chỉ công bố công dụng của một thành phần, chẳng hạn “vitamin A tốt cho mắt”.

Về hồ sơ, doanh nghiệp đề xuất Luật chỉ cho phép bổ sung ba loại tài liệu so với quy định hiện hành: chứng nhận hệ thống quản lý tiên tiến đối với sản phẩm nguy cơ cao; phiếu kết quả thử nghiệm các chỉ tiêu chất lượng; và giấy ủy quyền của nhà sản xuất.

Đối với thời hạn giấy đăng ký, doanh nghiệp kiến nghị bỏ quy định thời hạn 5 năm. Nếu vẫn duy trì, thủ tục gia hạn nên chuyển thành thông báo trên hệ thống thông tin, đồng thời bỏ cụm từ “cho đến khi được gia hạn” để tránh phát sinh bước chờ chấp thuận. Việc đăng ký lại cũng chỉ nên bắt buộc khi có thay đổi cốt lõi về bản chất, mức độ an toàn hoặc công dụng sản phẩm. Trường hợp bổ sung nhà máy nhưng giữ nguyên công thức, doanh nghiệp chỉ cần thông báo. Đồng thời, cần sửa dẫn chiếu tại Điều 2.32 thành “khoản 30, 33 và 34”.

NGUY CƠ ÁCH TẮC NHẬP KHẨU VÀ VƯỚNG CAM KẾT QUỐC TẾ

Vấn đề thứ tư là các quy định về kiểm tra thực phẩm nhập khẩu có nguy cơ gây ách tắc hoạt động thông quan, đồng thời phát sinh những vướng mắc liên quan đến cam kết quốc tế.

Điểm b khoản 1 Điều 39 yêu cầu thông báo kết quả đạt yêu cầu đối với từng lô hàng. Theo cộng đồng doanh nghiệp, quy định này có thể khiến 100% lô hàng phải thực hiện kiểm tra hồ sơ, làm mất cơ chế kiểm tra giảm với tỷ lệ tối đa 5% số lô hàng mỗi năm đã áp dụng từ năm 2018. Cách quy định này cũng chưa thống nhất với Điều 48, vốn vẫn duy trì ba phương thức kiểm tra: chặt, thông thường và giảm.

Đáng chú ý, điểm d khoản 2 Điều 48 mở rộng thủ tục đăng ký quốc gia và cơ sở xuất khẩu sang tất cả nhóm sản phẩm, kể cả thực phẩm bao gói sẵn, phụ gia, hương liệu và bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Theo doanh nghiệp, quy định này có thể làm tăng số lớp tiền kiểm từ hai lên bốn, kéo dài thời gian và tăng chi phí nhập khẩu. Có trường hợp thủ tục thẩm định, đăng ký tại nước ngoài kéo dài tới 3 năm, khiến hàng hóa có nguy cơ không thể thông quan. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp nhập khẩu thành phẩm mà còn tác động đến các nhà sản xuất trong nước phụ thuộc vào nguyên liệu, bao bì nhập khẩu, qua đó ảnh hưởng đến cả sản xuất và xuất khẩu.

Cộng đồng doanh nghiệp cũng cảnh báo quy định trên có thể phát sinh vướng mắc với nguyên tắc đối xử quốc gia của Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT), cũng như các cam kết trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) về thời hạn phê duyệt danh sách cơ sở và công nhận tương đương.

Một bất cập khác là dự thảo tách tổ chức thử nghiệm theo Điều 21 khỏi cơ quan kiểm tra thực phẩm nhập khẩu tại điểm a khoản 3 Điều 39, trong khi điểm h khoản 1 Điều 71 giao UBND cấp tỉnh thực hiện kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu. Theo doanh nghiệp, cách phân công này có thể tạo thêm tầng thủ tục, gây chồng chéo, kéo dài thời gian xử lý và tái diễn tình trạng ách tắc từng xảy ra khi triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP, đồng thời hạn chế quyền lựa chọn tổ chức thử nghiệm của doanh nghiệp.

Để tháo gỡ những vướng mắc này, cộng đồng doanh nghiệp kiến nghị chỉ yêu cầu thông báo kết quả kiểm tra đối với lô hàng thuộc diện kiểm tra chặt và kiểm tra thông thường; đồng thời quy định rõ ba phương thức kiểm tra ngay tại khoản 1 Điều 48, trong đó kiểm tra giảm chỉ áp dụng kiểm tra hồ sơ với tối đa 5% số lô hàng mỗi năm. Các tiêu chí chuyển đổi phương thức kiểm tra cũng cần được luật hóa, căn cứ vào mức độ nguy cơ của sản phẩm, lịch sử tuân thủ, hệ thống quản lý tiên tiến và các cảnh báo liên quan. Với doanh nghiệp không có vi phạm, cần tránh kéo dài tình trạng kiểm tra chặt sau 12 tháng.

Về đăng ký quốc gia và cơ sở xuất khẩu, doanh nghiệp đề nghị giới hạn phạm vi áp dụng điểm d khoản 2 Điều 48 tương ứng với Điều 14 Nghị định 15/2018/NĐ-CP, đồng thời bổ sung cơ chế công nhận tương đương. Đối với hoạt động kiểm tra, cần cho phép tổ chức thử nghiệm được chỉ định đồng thời thực hiện chức năng kiểm tra để doanh nghiệp có quyền lựa chọn; miễn kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu chỉ phục vụ sản xuất nội bộ.

Vấn đề thứ năm là các quy định chuyển tiếp có nguy cơ làm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh, đi ngược lại tinh thần Kết luận số 282/KL-UBTVQH16.

GIẢI TỎA NGUY CƠ GIÁN ĐOẠN SẢN XUẤT KINH DOANH

Khoản 4 Điều 74 dự thảo đặt ra nhiều nghĩa vụ chuyển tiếp với các mốc 24 và 36 tháng, từ hoàn thiện hồ sơ, thông báo gia hạn, tiếp tục sử dụng bản tự công bố đến đăng ký lại đối với sản phẩm chuyển từ tự công bố sang đăng ký. Nếu không thực hiện thông báo, sản phẩm có thể bị gỡ khỏi hệ thống và doanh nghiệp không được tiếp tục sản xuất.

Theo Báo cáo số 1705/BYT-BC, hiện có gần 400.000 sản phẩm đang lưu hành. Nếu phải hoàn tất thủ tục trong 24 tháng, cơ quan quản lý sẽ phải xử lý gần 800 hồ sơ mỗi ngày làm việc, tạo áp lực lớn cho cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các phòng thử nghiệm, tiềm ẩn nguy cơ ùn tắc trên diện rộng.

Khoản 11 Điều 74 cũng chỉ cho phép sử dụng nhãn đã in trong 2 năm, trong khi thủ tục chuyển đổi có thể kéo dài tới 24 tháng. Doanh nghiệp vì thế khó chủ động cập nhật số đăng ký mới lên nhãn, nhất là với hàng nhập khẩu có kế hoạch in bao bì theo năm. VCCI cho rằng yêu cầu này cần được xem xét lại, bởi việc truy xuất nguồn gốc đã được bảo đảm bằng mã định danh theo Nghị định số 372/2026/NĐ-CP.

Ngoài ra, Điều 73.3 có nội dung trùng Điều 74.3, còn mốc 1/12/2026 chưa rõ căn cứ trong khi Luật dự kiến có hiệu lực từ năm 2027.

Để tránh gián đoạn sản xuất, kinh doanh, VCCI đề nghị thống nhất thời hạn 36 tháng cho toàn bộ nghĩa vụ chuyển tiếp; thay thủ tục gia hạn bằng thông báo xác nhận sản phẩm còn lưu hành; giữ nguyên giá trị giấy tiếp nhận hiện có và bảo lưu bản tự công bố đối với sản phẩm không thay đổi cốt lõi. Doanh nghiệp cũng cần được kế thừa hồ sơ đã có, chỉ bổ sung ba loại tài liệu theo yêu cầu mới; bỏ giới hạn 2 năm đối với nhãn đã in và liên thông số đăng ký với mã định danh. Đồng thời, cần đánh giá năng lực thực hiện của các bên trước khi quyết định thời hạn chuyển tiếp và rà soát Điều 73.3 để loại bỏ nội dung trùng lặp.

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 45-2026 phát hành ngày 9/11/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-45-2026.html