Phát biểu tại UNESCO ở Paris, Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo trí tuệ nhân tạo (AI) có thể làm gia tăng quá trình phi nhân hóa nếu con người để công nghệ chi phối các mối quan hệ, giá trị và cách đánh giá con người…

Giáo hoàng Leo XIV cho rằng các công nghệ mới phải “tiếp tục phục vụ con người”, thay vì trở thành “một công cụ khác của sự thống trị và bất công”. Ông đồng thời cảnh báo một “thiên đường của máy móc” có thể làm suy yếu nhân loại nếu AI ngày càng xâm nhập và định hình cuộc sống hằng ngày mà thiếu những nguyên tắc đạo đức và sự kiểm soát phù hợp.

Thông điệp được Giáo hoàng đưa ra trong chuyến thăm Pháp kéo dài 4 ngày, trong đó trí tuệ nhân tạo trở thành một trong những chủ đề trọng tâm, bên cạnh hòa bình, quyền con người và những thách thức mà tiến bộ khoa học đang đặt ra đối với xã hội.

AI KHÔNG THỂ THAY THẾ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI

Phát biểu tại trụ sở UNESCO ở Paris ngày 25/9, Giáo hoàng Leo XIV cảnh báo về những nguy cơ mà AI có thể tạo ra đối với con người, đồng thời nhấn mạnh rằng công nghệ phải được đặt trong mục tiêu phục vụ con người.

Theo ông, AI có nguy cơ làm nghèo đi “những ý tưởng và các mối quan hệ” của con người thông qua một “quá trình phi nhân hóa”, đặc biệt khi xã hội hiện đại ngày càng đề cao năng suất và hiệu quả.

Giáo hoàng cho rằng việc đánh giá con người dựa trên “tiêu chí hiệu quả” có thể làm suy giảm sự tôn trọng đối với phẩm giá con người. Khi năng suất trở thành thước đo chủ yếu, những người bị coi là “không còn năng suất” có nguy cơ bị từ chối và loại bỏ.

Điều nghịch lý ngày càng trở nên rõ ràng: trong khi ‘trí thông minh’ được gán cho các hệ thống tính toán, chúng ta lại gặp khó khăn trong việc nhận ra phẩm giá bất khả xâm phạm của con người, những người có cuộc sống bị đánh giá theo tiêu chí hiệu quả và, khi bị coi là không còn năng suất, sẽ bị từ chối và loại bỏ.

Giáo hoàng Leo XIV

Đây là một trong những điểm đáng chú ý nhất trong thông điệp của Giáo hoàng về AI. Ông không chỉ nhìn công nghệ từ góc độ năng lực tính toán hay những lợi ích mà AI có thể mang lại, mà đặt câu hỏi về cách công nghệ có thể làm thay đổi chính cách con người nhìn nhận lẫn nhau.

Trong một xã hội ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu và các hệ thống tự động, năng suất, tốc độ và hiệu quả có thể trở thành những tiêu chí ngày càng phổ biến để đánh giá hoạt động của con người. Tuy nhiên, theo thông điệp của Giáo hoàng, những tiêu chí đó không thể được sử dụng để xác định giá trị của một con người.

AI có thể xử lý thông tin nhanh hơn, thực hiện nhiều tác vụ hơn và hỗ trợ con người trong nhiều lĩnh vực, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc những giá trị gắn với con người có thể được quy đổi thành các chỉ số hiệu quả.

Ngay từ đầu nhiệm kỳ giáo hoàng, Leo XIV đã xác định AI là một trong những thách thức lớn đối với nhân loại. Ông dành thông điệp đầu tiên của mình cho chủ đề này, kêu gọi tăng cường quản lý và yêu cầu các nhà phát triển AI hướng tới lợi ích chung thay vì chỉ tập trung vào lợi nhuận.

“THIÊN ĐƯỜNG CỦA MÁY MÓC” VÀ NGUY CƠ PHI NHÂN HÓA

Một trong những hình ảnh đáng chú ý được Giáo hoàng sử dụng trong chuyến thăm Pháp là “thiên đường của máy móc”. Theo ông, nếu AI và các hệ thống công nghệ ngày càng hiện diện trong mọi khía cạnh của đời sống mà không đi kèm khả năng phân định đạo đức, con người có nguy cơ đánh mất chính những giá trị làm nên tính người.

Nếu muốn tránh đánh mất nhân tính giữa một ‘thiên đường của máy móc’ đang xâm nhập và định hình cuộc sống hằng ngày, chúng ta cần khẩn cấp giáo dục về khả năng phân định đạo đức và năng lực nhận biết điều thiện về mặt đạo đức.

Giáo hoàng Leo XIV

Khái niệm “thiên đường của máy móc” ở đây không đơn thuần mô tả một thế giới có nhiều máy móc hay hệ thống AI. Điều Giáo hoàng cảnh báo là khả năng công nghệ ngày càng hiện diện sâu trong đời sống đến mức con người có thể bị chi phối bởi chính những hệ thống mà mình tạo ra.

Từ góc nhìn đó, thách thức của AI không chỉ nằm ở việc máy móc có thể thay thế bao nhiêu công việc hoặc doanh nghiệp có thể tiết kiệm bao nhiêu chi phí. Một vấn đề rộng hơn được đặt ra là con người sẽ duy trì vai trò quyết định của mình như thế nào khi ngày càng nhiều quyết định được hỗ trợ hoặc thực hiện bởi các hệ thống tính toán.

Thông điệp này cũng liên quan tới cách xã hội nhìn nhận năng suất. Công nghệ có thể giúp con người làm việc nhanh hơn và hiệu quả hơn, nhưng nếu hiệu quả trở thành giá trị trung tâm duy nhất, những người không thể đáp ứng các tiêu chuẩn đó có thể bị xem là kém giá trị hơn.

Giáo hoàng vì thế nhấn mạnh nhu cầu giáo dục về đạo đức và khả năng “phân định” trong quá trình phát triển AI. Điều này có nghĩa là bên cạnh năng lực công nghệ, xã hội cần có khả năng xác định đâu là những ứng dụng mang lại lợi ích, đâu là những rủi ro cần được kiểm soát và đâu là những giới hạn không nên vượt qua.

Theo cách tiếp cận này, phát triển AI không chỉ là cuộc đua về năng lực công nghệ mà còn là bài toán về trách nhiệm.

Một nội dung khác được Giáo hoàng Leo XIV đặc biệt nhấn mạnh là trách nhiệm bảo vệ trẻ em trước những rủi ro từ công nghệ mới. Ông cho rằng các công nghệ mới nổi cần có những biện pháp bảo vệ đầy đủ đối với trẻ em, đồng thời nhấn mạnh rằng sự “dễ tổn thương” của người trẻ “không bao giờ được trở thành cơ hội để bóc lột”.

Vấn đề này cũng đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn tại châu Âu khi các nhà hoạch định chính sách tìm cách hạn chế những tác động tiêu cực của môi trường trực tuyến đối với trẻ em. Một số biện pháp như hạn chế sử dụng điện thoại tại trường học đã được triển khai, trong khi Ủy ban châu Âu đề xuất Kids Act, trong đó có thể có những hạn chế đối với trẻ em dưới 13 tuổi tiếp cận mạng xã hội.

Đối với Giáo hoàng, bảo vệ trẻ em không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay quản lý nền tảng số. Đây còn là vấn đề liên quan đến trách nhiệm của xã hội đối với những nhóm dễ bị tổn thương nhất.

Khi công nghệ ngày càng có khả năng tác động sâu vào hành vi, nhận thức và các mối quan hệ xã hội, trẻ em có thể trở thành một trong những nhóm chịu ảnh hưởng mạnh nhất. Bởi vậy, việc thiết kế các hệ thống công nghệ cũng cần tính đến khả năng tự bảo vệ hạn chế của người trẻ.

Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ đối với các nhà quản lý mà còn đối với các doanh nghiệp công nghệ và những người phát triển AI. Công nghệ càng có khả năng tác động sâu tới đời sống thì trách nhiệm đi kèm càng lớn.

AI PHẢI LÀ CÔNG CỤ PHỤC VỤ CON NGƯỜI

Thông điệp của Giáo hoàng về AI cũng được đặt trong một bối cảnh rộng hơn: mối quan hệ giữa tiến bộ khoa học và trách nhiệm của con người.

Phát biểu tại UNESCO, ông cho rằng “nhân loại đã nhận ra rằng tiến bộ khoa học, khi tách rời khỏi sự khôn ngoan, có thể biến thành một vũ khí hủy diệt”. Đây cũng là lý do Giáo hoàng liên hệ AI với những vấn đề rộng lớn hơn như chiến tranh, hòa bình và vai trò của các thể chế quốc tế.

Trong bối cảnh chiến tranh đang diễn ra tại nhiều khu vực, ông tái khẳng định lập trường phản đối vũ khí hạt nhân của Vatican và cho rằng học thuyết răn đe hạt nhân là “sai lầm”, bởi nó có thể thúc đẩy một cuộc chạy đua vũ trang mới. “Hòa bình không phải là sự cân bằng quyền lực; thay vào đó, hòa bình được xây dựng từng ngày thông qua đối thoại và công lý”, ông nói.

Từ AI đến vũ khí hạt nhân, điểm chung trong lập luận của Giáo hoàng là tiến bộ khoa học và công nghệ không tự động đồng nghĩa với tiến bộ của con người. Công nghệ có thể tạo ra những năng lực mới, nhưng cách những năng lực đó được sử dụng mới quyết định tác động cuối cùng đối với xã hội.

Theo Giáo hoàng, các thể chế quốc tế hiện phải đối mặt với một nghịch lý: một mặt, đây là những tổ chức có khả năng xử lý những thách thức mà không một quốc gia nào có thể giải quyết một mình; mặt khác, họ đang trải qua “khủng hoảng về hiệu quả”, đặc biệt khi đối thoại đôi khi bị xem là trở ngại đối với hành động.

Để ứng phó, ông kêu gọi xây dựng “niềm tin”, trong đó các khác biệt không nhất thiết phải trở thành mối đe dọa và đối thoại chân thành có thể tạo ra lợi ích lớn hơn so với việc mỗi bên hành động riêng rẽ.

Đặt trong câu chuyện AI, quan điểm này cho thấy quản trị công nghệ không chỉ là vấn đề của từng doanh nghiệp hay từng quốc gia. Những công nghệ có khả năng tác động xuyên biên giới cũng đặt ra nhu cầu về đối thoại và những nguyên tắc chung.

Thông điệp xuyên suốt của Giáo hoàng Leo XIV tại UNESCO là AI phải được đặt trong khuôn khổ phục vụ con người. Ông kêu gọi các nhà phát triển AI cũng như các nhà lãnh đạo chính trị chịu trách nhiệm quản lý công nghệ này thận trọng với tốc độ phát triển và những tác động mà AI có thể tạo ra.

Trước đó, Leo XIV cho biết ông hài lòng khi thông điệp của mình được lắng nghe và hy vọng cuộc đối thoại mà Vatican khởi xướng với các công ty công nghệ sẽ tiếp tục.

Theo Giáo hoàng, nhiều công ty công nghệ cũng cởi mở với việc tìm kiếm những cách thức để bảo đảm AI không thay thế hoặc cuối cùng hủy hoại con người, mà trở thành một công cụ phục vụ con người.

Từ đây, một câu hỏi lớn được đặt ra đối với quá trình phát triển nền kinh tế số: khi AI ngày càng trở thành một động lực quan trọng của đổi mới, năng suất và tăng trưởng, đâu là giới hạn cần thiết để bảo đảm công nghệ vẫn phục vụ con người?

Câu trả lời trong thông điệp của Giáo hoàng không phải là phủ nhận tiến bộ công nghệ. Ngược lại, ông nhấn mạnh nhu cầu đưa tiến bộ đó đi cùng với giáo dục về đạo đức, khả năng phân định điều thiện và những cơ chế bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương.

Đồng thời, những người xây dựng và quản lý AI cần nhìn nhận rằng hiệu quả công nghệ không thể trở thành thước đo duy nhất của tiến bộ. Một hệ thống AI có thể nhanh hơn, chính xác hơn hoặc xử lý lượng dữ liệu lớn hơn con người, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc máy móc có thể thay thế những giá trị gắn với phẩm giá con người.

Trong bài phát biểu tại UNESCO, Giáo hoàng Leo XIV vì thế không đặt vấn đề theo hướng con người có nên tiếp tục phát triển AI hay không. Điều ông nhấn mạnh là câu hỏi AI sẽ được phát triển theo hướng nào, được quản trị ra sao và cuối cùng phục vụ mục tiêu gì.

Trong bối cảnh AI đang định hình ngày càng mạnh mẽ nền kinh tế số, thông điệp “AI phải phục vụ con người” vì vậy không chỉ là một vấn đề đạo đức hay tôn giáo. Đó còn là câu hỏi về mô hình phát triển công nghệ, trách nhiệm của doanh nghiệp và vai trò của các nhà quản lý trong việc bảo đảm công nghệ tạo ra giá trị cho xã hội mà không làm suy giảm phẩm giá con người.

Bởi nếu “trí thông minh” ngày càng được trao cho các hệ thống máy móc, thì điều quan trọng không kém là con người phải bảo vệ được những giá trị mà máy móc không thể thay thế: phẩm giá, trách nhiệm, khả năng phân định đúng - sai và quyền được sống như một con người, chứ không chỉ như một đơn vị của năng suất.