Từ vị thế quan trọng trong nguồn cung gỗ, cà phê, cao su toàn cầu, Việt Nam cần chuyển từ làm tốt khâu sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn sang chủ động xây dựng thương hiệu, tiêu chuẩn và tham gia định hình luật chơi của thị trường...

Chiều 22/9/2026, Mạng lưới Nghiên cứu Chính sách Nông lâm nghiệp tổ chức hội thảo trực tuyến với chủ đề “Chuyển đổi từ tuân thủ sang dẫn dắt chuỗi giá trị nông lâm nghiệp toàn cầu: Thực trạng và cơ hội của Việt Nam trong tương lai”.

Chia sẻ tại hội thảo TS Tô Xuân Phúc, tham gia điều phối Mạng lưới Nghiên cứu Chính sách Nông lâm nghiệp, cho biết Việt Nam đang giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu đối với nhiều ngành hàng nông lâm nghiệp, đặc biệt các ngành hàng: gỗ, cà phê, cao su.

“Nhìn vào ba ngành hàng này, có thể thấy Việt Nam đều giữ vị trí rất quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Vậy tại sao chúng ta vẫn chủ yếu ở vị thế tuân thủ thay vì dẫn dắt?”, TS Phúc đặt vấn đề.

Việt Nam không chỉ có lợi thế về nguồn cung mà các doanh nghiệp cũng đang từng bước chuyển từ sản xuất, xuất khẩu sản phẩm có hàm lượng chế biến thấp sang các sản phẩm có thương hiệu và giá trị gia tăng cao hơn. Việt Nam đồng thời tham gia nhiều thiết chế quốc tế và khu vực liên quan đến các ngành hàng như Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), Tổ chức Gỗ nhiệt đới Quốc tế (ITTO) và Hiệp hội các nước sản xuất cao su thiên nhiên (ANRPC).

NGÀNH GỖ TỪ TRUNG TÂM SẢN XUẤT ĐẾN DẪN DẮT THỊ TRƯỜNG

Ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), đồng thời là Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn AA, cho rằng ngành gỗ Việt Nam đã hình thành một chuỗi cung ứng sản xuất khá hoàn chỉnh nhưng mới tham gia chủ yếu ở phần cuối của chuỗi giá trị toàn cầu.

"Cần nhìn nhận đầy đủ đây là ngành gỗ và nội thất, bởi vị thế quốc tế của Việt Nam được tạo dựng không chỉ từ sản phẩm gỗ mà còn từ các sản phẩm nội thất kết hợp nhiều vật liệu", ông Khanh nhấn mạnh; đồng thời cho biết khoảng 20 năm qua, kim ngạch xuất khẩu của ngành tăng từ khoảng 300 triệu USD lên 17,2 tỷ USD (năm 2025), với xuất siêu gần 12 tỷ USD. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 5 quốc gia xuất khẩu đồ gỗ và nội thất lớn nhất thế giới, đứng đầu Đông Nam Á và thứ hai châu Á.

Ngành chế biến gỗ tạo việc làm cho khoảng một triệu lao động và hình thành hệ sinh thái sản xuất từ nguyên liệu, chế biến, thiết kế đến logistics. Điểm mạnh của Việt Nam nằm ở năng lực sản xuất. Chúng ta không chỉ cạnh tranh bằng từng doanh nghiệp mà bằng cả một chuỗi cung ứng”

Ông Nguyễn Quốc Khanh Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản ViệtNam (VIFOREST)

Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp vẫn hoạt động theo mô hình OEM (sản xuất theo đơn đặt hàng), trong khi năng lực ODM (tự thiết kế và phát triển sản phẩm), còn hạn chế. Vì vậy, ngành cần chuyển từ một trung tâm sản xuất sang tham gia xây dựng cuộc chơi, dẫn dắt thị trường của ngành nội thất thế giới.

Theo ông Khanh, ngành gỗ cần tập trung vào các hướng: nâng cao năng lực thiết kế, xây dựng thương hiệu, phát triển sản xuất bền vững và truy xuất nguồn gốc, đầu tư công nghệ, trong đó có AI, đồng thời hoàn thiện chuỗi cung ứng và tăng cường liên kết doanh nghiệp.

Tư duy phát triển cũng cần chuyển từ xử lý vấn đề trước mắt sang dự báo 5-10 năm tới. Với thị trường Đông Nam Á gần 750-800 triệu dân, Việt Nam có thể mở rộng liên kết xuyên quốc gia, hình thành chuỗi cung ứng khu vực.

Ông Khanh cũng nhấn mạnh việc tăng cường hiện diện tại các thị trường xuất khẩu lớn. Hoa Kỳ hiện chiếm khoảng 55% thị trường xuất khẩu đồ gỗ Việt Nam, nhưng ngành vẫn thiếu đại diện trực tiếp để nắm bắt thông tin và tăng cường đối thoại tại thị trường này.

CÀ PHÊ: LIÊN KẾT ĐỂ NÂNG GIÁ TRỊ

Đối với cà phê, ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), cho rằng Việt Nam có lợi thế lớn về sản lượng, đặc biệt là Robusta, nhưng chưa làm chủ được chất lượng và những khâu tạo ra giá trị cao. Thế giới biết Việt Nam là quốc gia có nguồn cung cà phê lớn, nhưng ngành cần đưa chất lượng lên “bàn đàm phán”, đồng thời giải quyết bài toán nguồn gốc, truy xuất nguồn gốc và sinh kế cho gần 2 triệu người gắn với cây cà phê.

Việt Nam hiện mạnh về cà phê nhân nhưng sản phẩm chế biến sâu, thương hiệu và giá trị gia tăng còn hạn chế. Do đó, để tham gia xây dựng luật chơi, ngành cần dịch chuyển lên những khâu có giá trị cao hơn, đặc biệt là chế biến, thương hiệu, tiêu chuẩn và dữ liệu". 

Ông Thái Như Hiệp Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA).

Điểm nghẽn hiện nay là sự liên kết giữa các doanh nghiệp còn yếu, chưa tạo được sự đồng bộ về thông tin, tiêu chuẩn và chất lượng. Các yêu cầu như EUDR (Quy định chống phá rừng của Liên minh Châu Âu), tiêu chuẩn quốc tế và giảm phát thải khí nhà kính cần được nhìn nhận như động lực để ngành nâng cấp, thay vì chỉ là áp lực tuân thủ.

“Chúng ta phải biến những yêu cầu đó thành những điều cần phải làm để có thể chinh phục thị trường thế giới, mang thương hiệu cà phê Việt Nam ra thế giới. Doanh nghiệp phải liên kết để chia sẻ thông tin, xây dựng tiêu chuẩn và hình thành hệ sinh thái chung. Ngành cũng cần tái cơ cấu hệ thống tiêu chuẩn từ vật tư đầu vào, vùng nguyên liệu, nguồn gốc, truy xuất đến minh bạch dữ liệu và kiểm soát chất lượng. Ngành nào càng tạo ra được một hệ sinh thái cho một chuỗi giá trị toàn cầu thì càng có khả năng tạo ra giá trị lớn”, ông Hiệp nhấn mạnh.

CAO SU CẦN VƯỢT “BẪY SẢN LƯỢNG”

Với ngành cao su, ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cao su Đắk Lắk, cho rằng ngành cần chuyển từ tư duy chạy theo sản lượng sang tạo dựng giá trị, tiêu chuẩn và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Một điểm yếu hiện nay là quá nhiều hộ tiểu điền, khiến sản xuất còn manh mún. Các doanh nghiệp đã hỗ trợ một số hộ đáp ứng tiêu chuẩn FSC (Tiêu chuẩn tự nguyện, được Hội đồng Quản lý Rừng (FSC) phát triển nhằm mục đích thúc đẩy quản lý rừng có trách nhiệm trên toàn cầu), PEFC (Chương trình Chứng nhận Chứng chỉ Rừng), ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị doanh nghiệp) hay giảm phát thải carbon, nhưng quy mô chưa đủ lớn. Vì vậy, cần chính sách đồng bộ để hỗ trợ hộ tiểu điền về dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn quốc tế.

Đối với Hiệp hội Cao su Việt Nam, cần nâng cao tiêu chuẩn của Nhãn hiệu chứng nhận Cao su Việt Nam, hướng tới xây dựng khung tiêu chuẩn quốc gia và tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn quốc tế.

Với doanh nghiệp, yêu cầu quan trọng là chuyển từ “bán nguyên liệu” sang “bán giá trị”, tăng hàm lượng tri thức, thiết kế và công nghệ trong sản phẩm. Cùng với đó là phát triển kinh tế tuần hoàn, tái chế sản phẩm cao su sau sử dụng và hình thành “liên minh người mua cao su bền vững”, tạo đầu ra cho các sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

Chỉ ra nghịch lý của ngành khi quy mô sản lượng lớn nhưng vị thế thương lượng còn yếu và luôn ở thế bị dẫn dắt, ông Tượng nhấn mạnh việc làm chủ các tiêu chuẩn xanh phải trở thành “vũ khí cạnh tranh” để doanh nghiệp giành lại quyền chủ động.