Ngắm những bộ trang phục cổ lộng lẫy, đậm nét văn hóa Việt được Ỷ Vân Hiên phục dựng, có thể nhận thấy sự tỉ mẩn, cẩn trọng trong từng chi tiết, từng đường kim mũi chỉ. Nguyễn Đức Lộc, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Công ty CP Ỷ Vân Hiên bày tỏ: đã làm là phải làm thật kỹ, thật chuẩn mực, chân thực nhất có thể. Vì vậy, nhiều lần thêu sai, bỏ đi thêu lại, thậm chí có những bộ phải làm đi làm lại đến 5 - 6 lần mới tạm ưng ý. Cẩn trọng, cầu kỳ như thế, nếu không thực sự có tình yêu với văn hóa, với trang phục cổ thì sẽ không thể làm được.

Còn trẻ như vậy, với bề ngoài có vẻ rất “thời thượng”, anh quan tâm đến cổ phục từ khi nào?

Từ hồi nhỏ, tôi đã thích các môn xã hội, đặc biệt là lịch sử, mơ ước sau này thành một nhà khảo cổ học. Nhưng do thi đại học không đỗ, nên tôi mới đi học quay phim rồi vào làm tại một đài truyền hình. Do vẫn yêu thích lịch sử, tôi tham gia các hội, nhóm liên quan và rồi những cuộc gặp gỡ, cùng sự vô tình cũng như hữu ý khiến tôi tiếp xúc nhiều với những bộ trang phục cổ.

Lần đầu tiên khi tiếp xúc với cổ phục Việt, tôi cứ thắc mắc: “Tại sao trang phục cổ của Việt Nam đẹp đến thế mà người Việt rất ít ai biết đến? Tôi thấy tiếc vô cùng nên cứ nghĩ mãi đến việc làm thế nào để có thể khôi phục được những bộ trang phục truyền thống đẹp đẽ ấy. Rồi, tôi chợt nhận ra, có lẽ đây chính là con đường dành cho mình, là con đường cần đi, là việc mình muốn làm.

Nghe nói, ngay khi vừa có ý tưởng, anh đã lập tức nghỉ công việc quay phim? Gia đình anh có ủng hộ không?

Những người thân của tôi tất nhiên không khỏi lo lắng, bởi con đường tôi chọn chắc chắn sẽ vô cùng gian nan. Chưa có kinh nghiệm kinh doanh, lại lựa chọn dòng sản phẩm vừa khó làm vừa kén khách, khó khăn sẽ tăng gấp bội. Nhưng tôi càng tìm hiểu lại càng thấy nhiều cái hay, nét đẹp và tinh hoa của cha ông ta trong những trang phục các triều đại lịch sử mà ít người quan tâm.

Tôi nghĩ, muốn làm tốt việc gì mình phải có kiến thức tốt về nó. Nhất là làm văn hóa càng phải nghiêm túc. Tôi đã dành nhiều thời gian để đọc sách, học từ sách vở, tìm gặp các học giả, nhà nghiên cứu văn hóa, đi đến các làng nghề dệt vải tìm hiểu cách làm, tìm đến những nghệ nhân thêu, làm mũ, nón, giày hài ở khắp nơi trên cả nước.

Chắc hẳn nhiều người trong đó đã trở thành cố vấn, cộng sự của anh trong công việc sau này?

Tôi rất may mắn vì đã gặp được nhiều người thầy, nhiều sự trợ giúp và cả những người truyền cảm hứng tuyệt vời cho tôi. Trong đó, may mắn nhất là tôi tìm được mệ Công Tôn Nữ Trí Huệ - một kho di sản sống từng làm gối xếp cho cung đình triều Nguyễn. Khi được mệ Trí Huệ đồng ý giúp, tôi đã vào nhà mệ ở Huế “ăn dầm ở dề” nhiều ngày để được mệ chỉ dạy cách làm gối xếp thủ công. Sản phẩm đầu tiên tôi làm chính là chiếc gối xếp này.

Sau đó, tôi bắt đầu hợp tác làm việc với nhiều đơn vị cá nhân trong lĩnh vực văn hóa. Nhưng rồi tôi nghĩ, người ta hay nói cổ phong chỉ là phong trào tự phát, nay lên mai xuống. Nếu muốn chứng minh được quyết tâm và đam mê của mình thì phải thành lập công ty có tư cách pháp nhân hẳn hoi. Đầu năm 2018, tôi thành lập Công ty CP Ỷ Vân Hiên.

Cái thuở ban đầu lưu luyến ấy… những khó khăn nào đã bủa vây một startup trong lĩnh vực văn hóa?

Đầu tiên là thiếu vốn. Sau đó là thiếu nhân sự, máy móc, thiếu kiến thức quản trị kinh doanh... Nhưng khó hơn cả là thiếu tư liệu nghiên cứu. Trải qua một thời gian dài với những biến động lịch sử, tư liệu về trang phục của các triều đại xưa đã không còn nhiều. Ngoài đọc sách lịch sử, tôi đã tìm đến những nhà sử học, những người nghiên cứu trang phục cổ Việt Nam, để học hỏi thêm kiến thức. Bản thân tôi cũng tự đi điền dã ở nhiều vùng quê, tìm đến những di tích, những ngôi đình làng, để tìm hiểu về kỹ thuật làm vải, thêu thùa…

Để việc phỏng dựng cổ phục được thực hiện một cách nghiêm cẩn nhất, tôi đã mời một nhóm nghiên cứu riêng, với sự cộng tác của các chuyên gia về cổ phục như: học giả, nhà nghiên cứu lịch sử Trần Quang Đức - tác giả công trình nổi tiếng “Ngàn năm áo mũ”; nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ Nguyễn Mạnh Đức; nghệ nhân, nhà phục chế trang sức cổ Vũ Kim Lộc; nghệ nhân Công Tôn Nữ Trí Huệ, chắt nội của vua Minh Mạng… Dưới sự giúp đỡ, tư vấn của các nhà nghiên cứu, các nghệ nhân và sự trợ giúp đắc lực của công nghệ, quá trình phỏng dựng của Ỷ Vân Hiên được tuân thủ chặt chẽ quy tắc may trang phục cổ.

Khi Phượng Khấu - cuốn phim lấy bối cảnh hoàng tộc triều Nguyễn - hé lộ những khung hình đầu tiên, trang phục của các nhân vật ngay lập tức được chú ý. Ỷ Vân Hiên đã thực hiện dự án đó như thế nào?

Phía sau lễ phục của các ông hoàng, bà chúa hay xiêm y thường ngày của họ là bàn tay chăm chút, tỉ mỉ của toàn bộ đội ngũ nhân sự Ỷ Vân Hiên. Mỗi bộ trang phục (gồm cả mũ mão) được phỏng dựng có độ phức tạp khác nhau tùy đối tượng của phục trang là Vua, Hoàng Thái Hậu, Hoàng hậu hay các cung phi, giai tần... đều đòi hỏi từ 2 - 3 tháng để hoàn thiện, từ khâu nghiên cứu, phác thảo, tìm nguồn nguyên liệu cho đến kỹ thuật cắt may, in ấn hoa văn, đính kết, thêu thùa... Việc phỏng dựng không đòi hỏi chính xác tuyệt đối như phục dựng, nên Ỷ Vân Hiên đã áp dụng một số kỹ thuật, công nghệ, thậm chí là chất liệu của hiện đại nhằm rút ngắn thời gian làm ra sản phẩm nhưng vẫn giữ đúng tinh thần và phom dáng của bộ trang phục cổ.

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa cho rằng muốn gìn giữ, phát huy văn hóa truyền thống thì con đường dài lâu, bền vững nhất là “bảo tồn động”, nghĩa là tìm ra phần nào còn hữu ích, giá trị trong đời sống hôm nay và tiếp tục gia tăng giá trị ấy... Bản thân anh nghĩ sao?

Tôi cũng nghĩ như vậy. Chính xác hơn, đó là kim chỉ nam hoạt động của công ty chúng tôi. Bởi Ỷ Vân Hiên không phỏng dựng một trang phục để mang vào bảo tàng hay chỉ để trưng bày. Trang phục đó sẽ được đưa đến với công chúng thông qua nhiều con đường khác nhau, trên sân khấu, vào các MV, phim điện ảnh, các bộ ảnh chụp của giới trẻ, may cho lãnh sự quán một số nước... Đây là hình thức của thời đại và chúng tôi muốn phát triển theo hướng hiện đại nhất. Khi các bạn trẻ mặc trang phục truyền thống cổ với tâm thế tự tin, tự hào, đó chính là những người quảng bá tốt nhất văn hóa Việt đến mọi người và ra thế giới.

Anh từng được Tạp chí Thời trang Harper Bazar trao giải Thiết kế trang phục trong phim xuất sắc năm 2019. Những việc phải tiếp tục làm là gì, theo anh?

Tôi hy vọng dịch Covid-19 nhanh chóng được khống chế để chúng tôi quay lại với chuỗi hoạt động quảng bá của Ỷ Vân Hiên. Trước đây, chúng tôi thường tổ chức những buổi trà đàm và giao lưu hát ca trù, hát chèo, hát văn… Được tổ chức khắp ba miền Bắc – Trung - Nam, mỗi buổi tiệc trà chỉ mời số lượng khách giới hạn, khoảng 20 – 30 người. Mọi người mặc đồ truyền thống, thưởng thức những món ăn truyền thống và chia sẻ những câu chuyện về cổ phục. Cứ thế, dần dần Ỷ Vân Hiên ngày càng có nhiều khách hàng, cả những đơn hàng lớn, đó là các nhà hàng, khách sạn, du thuyền 5 sao… hoặc những hợp đồng sản xuất cho các lễ hội, cho các đội tế lễ ở các làng cổ…

Sắp tới, Ỷ Vân Hiên tiếp tục tiến hành nghiên cứu chuyên sâu vào các lĩnh vực văn hoá nghệ thuật (văn học, âm nhạc, kiến trúc, hội họa, điêu khắc), trang phục, ẩm thực và các nghi lễ truyền thống trong cung đình và dân gian nhằm thương mại hóa, giúp cho những nét đẹp đó đến được với công chúng trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, “cơm áo không đùa với khách thơ”. Làm công việc kinh doanh về một lĩnh vực văn hóa, thứ tự ưu tiên của anh như thế nào?

Khi lựa chọn con đường kinh doanh văn hóa, tôi hiểu văn hóa không có kinh tế không thể tồn tại lâu bền, kinh tế không có văn hóa cũng không thể thăng hoa. Thậm chí, phải dùng kinh tế để “nuôi” văn hóa thì công cuộc bảo tồn mới bền vững. Nhưng nên đặt lợi nhuận hay văn hóa lên trước? Tôi quyết định đặt các giá trị văn hóa lên trước tiên. Song, tôi làm doanh nghiệp nên không thể bỏ qua hay coi nhẹ vấn đề kinh doanh, lợi nhuận. Nếu chúng ta dùng kinh tế để nâng đỡ, bảo tồn văn hóa trong chính cuộc sống, thì văn hóa truyền thống chắc chắn sẽ “sống” khỏe.

VnEconomy 03/02/2022 08:00