Nhờ các chính sách cải cách thể chế đột phá, môi trường kinh doanh đã có những chuyển biến rõ nét. Tuy nhiên, năng lực thực thi tại cấp địa phương hiện đóng vai trò quyết định trong việc biến cơ hội chính sách thành động lực tăng trưởng bền vững cho cộng đồng doanh nghiệp...

Ngày 3/10/2026, tại Hà Nội, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam và Tạp chí Kinh tế Việt Nam\VnEconomy, cùng sự đồng hành của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp tổ chức Diễn đàn Kinh tế mới thường niên 2026 (Vietnam New Economy Forum – VNEF 2026) với chủ đề “Chính sách đột phá & Sức bật của địa phương, doanh nghiệp".

Diễn đàn do Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị và Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng chủ trì, với sự tham dự của gần 400 đại biểu là đại diện lãnh đạo các cơ quan Trung ương, đại diện lãnh đạo các bộ ngành, lãnh đạo gần 30 địa phương; cùng đại diện các cơ quan ngoại giao nước ngoài tại Việt Nam, các tổ chức quốc tế, các hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng; lãnh đạo các tập đoàn, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính và chuyên gia kinh tế.

NHỮNG ĐIỂM SÁNG TỪ THỰC TIỄN ĐỊA PHƯƠNG

Phát biểu tại Diễn đàn, PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), khẳng định hai năm qua đã ghi nhận những đột phá chưa từng có về thể chế. Bộ Chính trị ban hành các nghị quyết trụ cột, Quốc hội và Chính phủ khẩn trương thể chế hóa nhằm tháo gỡ kịp thời nhiều điểm nghẽn thực tế. Đồng thời, việc sắp xếp lại bộ máy với 34 tỉnh, thành phố và mô hình chính quyền hai cấp đã góp phần đơn giản hóa thủ tục, cắt giảm điều kiện kinh doanh, giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian tuân thủ.

Nhận định khung chính sách mới đang mở ra dư địa và tạo sức bật lớn cho doanh nghiệp, Chủ tịch VCCI cho biết những cải cách từ Luật Đầu tư năm 2025 – như chuyển thẩm quyền từ tập thể UBND tỉnh sang cá nhân Chủ tịch UBND tỉnh, hay mở rộng cơ chế "luồng xanh" kết hợp chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đã rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị dự án.

Đơn cử tại Phú Thọ, tính đến hết tháng 9/2026, tỉnh đã thu hút 2,4 tỷ USD vốn FDI, đạt 151,3% kế hoạch năm và gấp 2,1 lần cùng kỳ. Tại Tây Ninh, chỉ trong một hội nghị xúc tiến đầu tư cho 8 tháng đầu năm 2026 đã có 93 dự án được phê duyệt với tổng vốn đăng ký khoảng 900.000 tỷ đồng (33 tỷ USD), trong đó các công trình khởi công ngay đạt 116.000 tỷ đồng.

Lĩnh vực xuất nhập khẩu cũng ghi nhận bước tiến mạnh mẽ nhờ mô hình "cửa khẩu thông minh" tại Lạng Sơn. Lưu lượng xe qua cửa khẩu tăng từ 650–750 xe/ngày (năm 2024) lên hơn 1.000 xe/ngày, thời gian thông quan giảm từ 4–5 ngày xuống dưới 24 giờ, giúp doanh nghiệp tiết kiệm 30–40% chi phí vận hành. Nhờ đó, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng năm 2026 của Lạng Sơn đạt hơn 91 tỷ USD, tăng 37% so với năm 2025.

“Hai ví dụ trên cho thấy một thông điệp: khung chính sách đang thay đổi rất thuận lợi, đem lại dư địa, sức bật lớn cho doanh nghiệp”, ông Hùng nhấn mạnh.

4 KHOẢNG CÁCH TRONG KHÂU TỔ CHỨC THỰC THI

Nhấn mạnh dư địa phát triển của doanh nghiệp còn lớn, Chủ tịch VCCI cho biết cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng các khó khăn, vướng mắc sẽ được tháo gỡ quyết liệt hơn nữa.

Mặc dù vốn FDI đăng ký 9 tháng năm 2026 ghi nhận mức tăng ấn tượng 50,36 tỷ USD (tăng 76,4%), nhưng dòng vốn từ khu vực tư nhân trong nước mới chỉ đạt khoảng 1,65 triệu tỷ đồng - thấp hơn mức tổng đầu tư chung của cả xã hội, chưa đạt như kỳ vọng của Chính phủ

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này, trong đó ghi nhận sự phân hóa rõ rệt về hiệu quả tháo gỡ khó khăn giữa các địa phương. Theo Chủ tịch VCCI, sự khác biệt này nằm ở quyết tâm và cách thức tổ chức thực thi. Với mô hình hai cấp, phần lớn thủ tục liên quan trực tiếp đến doanh nghiệp đã được chuyển về tỉnh, xã. Như vậy, có thể nói, đến thời điểm hiện nay, năng lực thực thi của địa phương đã trở thành một năng lực cạnh tranh đối với quốc gia, nhưng không phải nơi nào cũng đạt được kết quả khả quan.

Từ kết quả khảo sát thực tế năm 2026, Chủ tịch VCCI chỉ ra 4 khoảng cách lớn trong khâu thực thi:

Thứ nhất: Khoảng cách giữa quyền được trao trên văn bản và hành vi thực tế do quy định chưa rõ ràng, các cơ quan thực thi có xu hướng chọn giải pháp an toàn nhất cho mình, đẩy rủi ro về phía doanh nghiệp. Ví dụ trong kiểm tra thức ăn chăn nuôi nhập khẩu, pháp luật cho phép tự đánh giá sự phù hợp (tốn khoảng 700.000 đồng) hoặc thuê tổ chức chứng nhận (tốn 5 triệu đồng), nhưng doanh nghiệp vẫn phải chọn cách đắt hơn gấp 7 lần để đảm bảo an toàn pháp lý.

Thứ hai: Khoảng cách giữa chính sách trung ương và cách diễn giải tại địa phương. Việc áp dụng pháp luật thiếu thống nhất gây ra rủi ro lớn. Trong ngành thủy sản, cùng một mặt hàng như tôm, cá, mực, cơ quan thuế các địa phương lại hướng dẫn mức thuế suất khác nhau (0%, 5%, 8% hoặc 10%). Việc xác định chi phí sơ chế, chế biến thủy sản để tính thuế thu nhập doanh nghiệp cũng không nhất quán giữa các kỳ kiểm tra.

Thứ ba: Khoảng cách giữa phân cấp và năng lực thực hiện. Bộ máy tinh gọn nhưng nhân lực chuyên môn cấp xã chưa theo kịp nhiệm vụ mới. Trạng thái chờ đợi hướng dẫn diễn ra ở một số lĩnh vực, có doanh nghiệp mất hơn 7 tháng vẫn chưa xác định được cơ quan cấp phép nhập khẩu chất chuẩn để kiểm nghiệm thuốc. Việc thiếu kết nối dữ liệu liên tỉnh cũng buộc doanh nghiệp phải tự đi xác nhận thông tin ở nhiều nơi.

Thứ tư: Khoảng cách giữa giảm gánh nặng và kiến tạo phát triển. Mặc dù nhiều địa phương đã giải quyết thủ tục nhanh hơn, nhưng vai trò hỗ trợ kiến tạo vẫn còn yếu nhất là đối với khối hộ kinh doanh. Khảo sát hơn 1.000 hộ kinh doanh năm 2026 của VCCI thì có tới 73,3% đánh giá gặp khó khăn pháp lý ở mức lớn hoặc nghiêm trọng, và chỉ có 15,6% có ý định chuyển đổi lên doanh nghiệp trong 2 năm tới.

Theo Chủ tịch VCCI, 4 khoảng cách này cho thấy: đột phá thực thi không thể đến từ việc ban hành thêm văn bản, mà đòi hỏi phải thay đổi cách tổ chức thực thi, cách phân bổ trách nhiệm và cách đo lường kết quả.

GIẢI PHÁP TẠO ĐỘT PHÁ TỪ CƠ SỞ

Để thu hẹp các khoảng cách trên và hoàn thành mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, Chủ tịch VCCI đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất: Xác lập các quy tắc thực thi an toàn thông qua việc luật hóa nguyên tắc: Khi quy định có nhiều cách hiểu, ưu tiên áp dụng cách hiểu có lợi cho người dân và doanh nghiệp; không từ chối nhận hồ sơ vì thiếu văn bản hướng dẫn; miễn trách nhiệm cho người làm đúng hướng dẫn bằng văn bản; và không áp dụng hồi tố gây bất lợi.

“Những nguyên tắc này sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm sử dụng được quyền đã được trao và sẽ giúp cho cán bộ địa phương có căn cứ rõ ràng để dám triển khai và quyết định”, ông Hùng nhấn mạnh.

Thứ hai: Bảo đảm một cách hiểu thống nhất trên toàn quốc bằng việc yêu cầu các bộ, ngành ban hành hướng dẫn chi tiết kèm phụ lục tra cứu, ví dụ cụ thể. Ý kiến giải đáp chuyên môn cho một địa phương cần được công khai để áp dụng chung cho các trường hợp tương tự.

Thứ ba: Nâng cao năng lực đi đôi với liên thông dữ liệu. Cần bố trí nhân lực cấp xã dựa trên khối lượng hồ sơ thực tế, tăng cường sự hỗ trợ từ cấp tỉnh và thay thế việc xác nhận thủ công giữa các tỉnh bằng hệ thống tra cứu dữ liệu tập trung.

Thứ tư: Đo lường chất lượng thực thi bằng kết quả thực tế thông qua bộ chỉ số độc lập về thời gian xử lý, chi phí thực tế và độ nhất quán. Đánh giá người đứng đầu nên thực hiện theo chu kỳ 3 năm trở lên để phù hợp với độ trễ chính sách và khuyến khích các cải cách mang tính dài hạn.

“Đổi mới chính sách tạo ra cơ hội, nhưng chính năng lực thực thi tại các địa phương mới là yếu tố quyết định chuyển hóa cơ hội thành tăng trưởng kinh tế thực chất. Mục tiêu của chúng tôi đều mong muốn như vậy”, ông Hùng kết luận.