Việc hoàn thiện mô hình Cổng một cửa đầu tư quốc gia cũng như bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành sẽ thúc đẩy hoạt động đầu tư diễn ra thuận lợi, nhanh chóng…

Sáng 02/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư.

Chia sẻ về việc vận hành Cổng một cửa đầu tư quốc gia nhằm hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi phương thức quản lý từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” dựa trên quản trị rủi ro, đại biểu Sùng A Lềnh (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai) đánh giá việc xây dựng Cổng một cửa đầu tư quốc gia thống nhất, kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan là rất cần thiết nhằm góp phần cắt giảm giấy tờ và chi phí thủ tục.

CHUYỂN TỪ “TIỀN KIỂM” SANG “HẬU KIỂM”

Tuy nhiên, dự thảo hiện hành vẫn chưa làm rõ phạm vi thông tin được xác định là “thông tin gốc” cũng như phương án xử lý trong trường hợp dữ liệu trên hệ thống không thống nhất với quyết định, giấy chứng nhận hoặc hồ sơ pháp lý do cơ quan có thẩm quyền ban hành.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, cổng điện tử chỉ thực sự phát huy hiệu quả “một cửa” khi các cơ quan thực sự dùng chung dữ liệu, tuyệt đối không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ đã có và phải thiết lập cơ chế xử lý cụ thể khi quá hạn giải quyết. Đại biểu kiến nghị cần quy định rõ nguyên tắc: một lần khai báo, một mã hồ sơ, một đầu mối chịu trách nhiệm và thời gian giải quyết minh bạch ở từng bước. Đặc biệt, đối với quy định về thu phí khai thác thông tin, đại biểu đề nghị cần bảo đảm các thông tin cơ bản về thủ tục, điều kiện, tiến độ và tình trạng hồ sơ của chính nhà đầu tư phải được tra cứu hoàn toàn miễn phí.

Ở góc độ kỹ thuật lập pháp và tính đồng bộ với hệ thống pháp luật về dữ liệu, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An) chỉ rõ điểm bất hợp lý khi dự thảo quy định tổ chức, cá nhân khai thác thông tin tại cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư phải nộp phí, trong khi tại Luật Dữ liệu lại quy định tổ chức, cá nhân khai thác dữ liệu của chính mình trong cơ sở dữ liệu do cơ quan nhà nước quản lý thì không phải nộp phí. Do đó, đại biểu kiến nghị bổ sung rõ quy định nhà đầu tư khai thác dữ liệu của chính mình thì được miễn phí nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

ĐẢM BẢO TÍNH THỐNG NHẤT GIỮA LUẬT ĐẦU TƯ VÀ LUẬT CHUYÊN NGÀNH

Một vấn đề nhận được nhiều băn khoăn, kiến nghị của các đại biểu là sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc định hình lại phạm vi điều chỉnh của Luật Đầu tư trong dài hạn.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An) cho biết tính từ đầu kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa XV đến nay, Luật Đầu tư đã được sửa đổi tới 16 lần (trung bình mỗi năm sửa gần 3 lần), dẫn đến hệ quả pháp luật thiếu ổn định, làm tăng chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp. Đại biểu đặt vấn đề Chính phủ cần cân nhắc kỹ việc có nên tiếp tục duy trì mô hình Luật Đầu tư vừa là đạo luật điều chỉnh quyền tự do kinh doanh, vừa gánh chức năng là một đạo luật cấp phép dự án đầu tư hay không. Việc thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư phải xem xét đủ mọi yếu tố từ địa điểm, đất đai, quy hoạch cho đến môi trường rồi sau đó nhà đầu tư lại phải làm lại các thủ tục tương ứng theo luật chuyên ngành đã làm kéo dài thời gian và gây chồng chéo.

Về lâu dài, đại biểu đề nghị thu hẹp chức năng của Luật Đầu tư, tập trung vào quyền tự do kinh doanh và những lĩnh vực thực sự cần Nhà nước kiểm soát trước, còn các vấn đề khác nên để luật chuyên ngành điều chỉnh theo nguyên tắc “một rủi ro do một cơ quan chịu trách nhiệm chính”.

Đại biểu Phạm Trọng Nhân (đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh) đã chỉ ra những điểm bất cập trực tiếp giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành được xem xét cùng kỳ họp, lấy ví dụ điển hình từ lĩnh vực phòng chống tác hại thuốc lá và quản lý kinh doanh rượu. Đại biểu cho rằng “Luật chuyên ngành là cánh cửa trước, còn tại một số điều và phụ lục của Luật Đầu tư chính là cánh cửa sau. Cửa trước đóng mà cửa sau còn mở thì hàng vẫn lọt vào”.

Ở lĩnh vực thuốc lá thế hệ mới, đại biểu chỉ rõ sự vênh nhau giữa dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (nghiêm cấm túi ngậm nicotine và shisha) với dự thảo Luật Đầu tư khi các sản phẩm này chưa được đưa vào danh mục cấm đồng bộ, tạo kẽ hở cho doanh nghiệp khiếu kiện và cơ quan thực thi lúng túng. Đại biểu kiến nghị thiết kế lại điều luật theo hướng cấm theo nhóm sản phẩm ngay trong luật, giao Chính phủ công bố tên cụ thể theo tiêu chí luật định thay vì để khoảng trống pháp lý.

Về quản lý kinh doanh rượu, việc Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư (Luật số 24/2026/QH16) thông qua tháng 8/2026 đã đưa kinh doanh rượu ra khỏi Phụ lục 4 (quản lý như thực phẩm từ 01/03/2027) trong khi Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 vẫn yêu cầu cấp phép sản xuất, mua bán rượu từ 5,5 độ trở lên tạo ra nghịch lý lớn về công cụ kiểm soát an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng. Đại biểu đề nghị rà soát kỹ lưỡng, đưa ngành nghề sản xuất, kinh doanh rượu trở lại Phụ lục 4 một cách thống nhất, gắn với hậu kiểm theo rủi ro để bảo đảm không có khoảng trống pháp lý dù chỉ một tháng.

Ở khía cạnh kỹ thuật pháp lý chuyên sâu về điều kiện đầu tư kinh doanh, đại biểu Đồng Ngọc Ba (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai) phân tích những vướng mắc xung quanh Điều 3, Điều 7 và Phụ lục 4.

Về việc các luật chuyên ngành hạn chế hình thức tổ chức kinh doanh (ví dụ chỉ cho thành lập doanh nghiệp, không cho phép hộ kinh doanh hoặc hợp tác xã), đại biểu cho rằng đây thực chất là rào cản gia nhập thị trường chứ không đồng nhất với điều kiện về vốn hay nhân lực. Luật Đầu tư cần đưa ra tiêu chí rõ ràng để xác định trường hợp nào được phép hạn chế hình thức tổ chức kinh doanh dựa trên tính chất hoạt động và mức độ rủi ro và không nhất thiết cứ hạn chế ở luật chuyên ngành là phải đưa tên ngành nghề đó vào Phụ lục 4.

Về vấn đề chứng chỉ hành nghề, khi nhiều ngành nghề được đưa ra khỏi Phụ lục 4 nhưng các luật chuyên ngành vẫn duy trì chứng chỉ, đại biểu đề nghị Luật Đầu tư phải phân định rõ: nếu chứng chỉ gắn với điều kiện bắt buộc doanh nghiệp phải có nhân sự sở hữu để hoạt động thì đó là điều kiện đầu tư kinh doanh, ngược lại chỉ là chứng chỉ hành nghề đơn thuần để tránh những vướng mắc điển hình như các quy định về giám định viên sở hữu trí tuệ.

BA LÝ DO CỐT LÕI PHẢI SỬA ĐỔI LUẬT ĐẦU TƯ

Giải trình băn khoăn của nhiều đại biểu Quốc hội về việc Luật Đầu tư đã qua 16 lần sửa đổi, bổ sung và lý do tiếp tục sửa đổi trong giai đoạn hiện nay, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, những lần sửa đổi trước đây chủ yếu tập trung vào việc loại bỏ điều kiện thủ tục kinh doanh (đã cắt giảm 62 ngành nghề kinh doanh có điều kiện và giảm tải 40 ngành nghề khác). Tuy nhiên, đợt sửa đổi lần này hướng tới một mục tiêu xuyên suốt là không ngừng hoàn thiện môi trường đầu tư, thu hút nguồn lực và khơi thông vốn để phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế trên 10%/năm.

Theo Bộ trưởng, có 3 lý do cốt lõi đòi hỏi phải sửa đổi Luật Đầu tư ngay thời điểm này là nhu cầu vốn cho giai đoạn mới cực kỳ lớn, tổng vốn đầu tư toàn xã hội giai đoạn tới dự kiến gấp 2,21 lần so với giai đoạn 2021 - 2025. Trong đó, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giải ngân phải đạt từ 30 - 40 tỷ USD/năm (gấp 6 – 7 lần giai đoạn trước).

Việc sửa đổi nhằm thể chế hóa kịp thời các Nghị quyết của Đảng, cụ thể là Nghị quyết 10 về đổi mới thu hút đầu tư FDI, Nghị quyết 21 về sửa đổi Luật Đất đai và Nghị quyết 27 về quy hoạch và tái cấu trúc không gian vùng.

Ngoài ra, Bộ trưởng cho biết, sức ép cạnh tranh FDI vô cùng khốc liệt. Trong khu vực, các quốc gia đều tung ra chính sách ưu đãi mạnh mẽ để thu hút các ngành công nghệ cao (bán dẫn, điện tử, chuyển đổi số), ví dụ Philippines đã tham gia sáng kiến Reshoring/Silica của Mỹ, Malaysia mở rộng nhiều hành lang kinh tế lớn. Ngoài khu vực, Ấn Độ trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp khi đặt tham vọng thành trung tâm sản xuất điện thoại di động toàn cầu, sẵn sàng hỗ trợ trực tiếp từ 150 - 180 USD cho mỗi sản phẩm điện thoại sản xuất trong nước.

Để nâng cao sức cạnh tranh và chất lượng dòng vốn FDI, dự thảo Luật Đầu tư sửa đổi đưa ra các chính sách ưu đãi đặc biệt tập trung vào các lĩnh vực ưu tiên: đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, chuyển đổi số, đồng thời nâng cao tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Giải trình về cơ chế quản lý, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn khẳng định: “Việc hỗ trợ, ưu đãi đầu tư phải gắn liền với kết quả đầu tư thực tế, có sự kiểm tra, giám sát và lượng hóa cụ thể. Nếu nhà đầu tư không đáp ứng đúng cam kết sau khi đã nhận ưu đãi, chúng ta phải có chế tài rút lại điều kiện nhằm giảm thiểu tối đa các khiếu kiện và tranh chấp đầu tư quốc tế phức tạp”.

Đồng tình với ý kiến của nhiều đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng cho rằng đã đến lúc cần đánh giá tổng thể và phân định rõ ràng giữa “điều kiện đầu tư kinh doanh” và “điều kiện tiếp cận thị trường của doanh nghiệp”. Việc làm rõ các phạm vi này sẽ giúp Luật Đầu tư đạt được sự đồng bộ với các luật chuyên ngành khác, đảm bảo tính ổn định lâu dài cho hệ thống pháp luật về đầu tư tại Việt Nam.